(This is a test. Each verse and its footnotes should be read together, as one unit. Clicking on the image will take you to the corresponding page on the archive.org book. Can search for Devanagari—will expand the "not proofread" boxes—modulo OCR errors.)
N001
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये ।
स्वानुभूत्येकसाराय नमः शान्ताय तेजसे ॥ १ ॥
N001f
I. ( a ) दिकालानवच्छिन्नाय चिन्मात्रानन्तमूर्तये , Bo . ( 6 ) ● भूल्ये ° ; भूत्यै ०
Be . Bo . S. W. L. D. X. G. साराय ; मानाय D. Bon . N
N001n
STANZA I. - The first line forms a compound which may be
analysed in two ways , ( a ) as consisting of three adjectives f
लायनवच्छिन्न , अनन्त and चिन्मात्रमूर्ति , or ( 6 ) as a Bahuvrihi with मूर्ति as
its second member , and all that precedes as the first , that pre
ceding member being itself a compound of three adjectives .
The substantial meaning is the same in both cases . The com
mentary seems to take the former of the two modes . Pa
space and time . if seems to refer to ¶¸ öŠ& c . Compare S'â
riraka Bhashya ( Bibl . Ind . Ed . ) p . 64 and gloss of Govind Ânanda
thereon ( p . 65 ) , both of which are excerpted below . ATFOR =
unaffected , undefined , or to render it by an equally philosophical
term , unconditioned . The commentator says afy a
ष्यद्वर्तमानत्रिकालेषु च अनवच्छिन्नः अत एव अनन्तः अवच्छिन्न seems here to be
understood as meaning " divided " . But the meaning adopted
by us is closer to the philosophical acceptation , and that is a
reason for adopting it in such a passage as that before us . Thus
in the passage from S'ankara above alluded to , it is said - 4
धर्मो सह कार्येण कालत्रयं च नोपावर्तेते and Govind Ananda opens his com
ment on it thus . For the idea may be
compared Gregory Nyssen's description of the Divine Nature
quoted by the late Mr. Mansel in his Philosophy of the Conditioned
( p . 16 ) . " It is neither in place nor in time , but before these and
above these in an unspeakable manner , contemplated itself by
itself , through faith alone , neither measured by ages , nor moving
along with times . " seems susceptible of a two
fold interpretation , meaning either ( a ) to him who is the sole
essence of self - knowledge , or ( b ) to him whose sole ( or , perhaps ,
should be taken to mean principal here ) essence is self - know
ledge . The latter is adopted by the commentator , but without fur
ther explanation than an analysis of the compound . It would seem
to refer to the dogma of the Bralima being pure knowledge . Comp .
S'ârîraka Bhashya p . 808 , and Brihadaranyaka Upanishad ( Bibl .
Ind . Ed . ) pp . 198 , 205. The former interpretation , which I think
preferable , would refer to the doctrine of the Unity of the Supreme
and Individual soul , since what we know when we know our
selves truly is the Brahma . Compare Vivekachudamani , a Vedân
tic work ascribed to S'ankaracharya and recently published at
Calcutta . Stanza 281 : श्रुत्या युक्त्या खानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।
कचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु || Compare too स देवदत्तीय ( ? orig . ती अमे )
मितीह वैकता विरुद्धमौशमपास्य कथ्यते || यथा तथा तत्त्र मसीति वाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र
हिला | संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोरखण्डभावः परिचीयते बुधैः || एवं महावाक्यशतेन
कथ्यते ब्रह्मात्मनोरक्यम खण्डभावः || स्वानुभूति , स्वानुभव , आत्मानुभव & c . are common
expressions in the Vedântic philosophy . T is often called .
See S'âriraka Bhashya p . 327 , 792 & c . The Vairagyas'ataka ( where ,
according to some copies , this Stanza also occurs ) and some copies
of the Nitis'ataka read for T. See as to that the note ,
Vairâgyas'ataka St. I. Bohlen says " Pro . Tin Cod . B.
male H scriptum est . " But according to the explanation given
in the notes to the Vairâgyas'ataka the ' male ' may be demurred
to . - Anushtub .
N002
यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता
साप्यन्यमिच्छति जनं स जनोग्यसक्तः ।
अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या
धिक्तां च तं च मदनं च इमां च मांश्च ॥ २ ॥
N002f
II . ( a ) ( वे ० ; न P. R. ( 6 ) ° प्य ° ; चा ०. Bo . Be . P. B. सतः ; रक्तः
Be.n. ( c ) च ; पि . P. R. Be.n , Bo.n. ० तु ° ० ; शु . ० X. ( d ) भिक्तां च
तंच ; वित्तं च तोच . W.
N002n
St. II . The commentator relates the following anecdote on
this Stanza . Once upon a time , king Vikrama happened to come
into possession of a certain fruit which rendered immortal any
one who ato it . Vikrama gave it to a Brahmin , the Brahmin
to " king Bhartrihari , the protector of many people . " Bhartri
hari gave it to his wife , she to her paramour ; and he in his
turn to a sweetheart of his , in whose hands Bhartrihari saw the
fruit . That was the occurrence which inspired this Stanza . The
other commentator Râmarshi makes no mention of Vikrama in
this connexion , but represents a Brahmin as giving the fruit to
Bhartrihari , he to his wife , and so forth . His noticeable ;
it is equivalent to महिपयकविरागवती being an instance of the वैषयि
K¶¶¶ ( Siddh . Kaym . Târân . Ed . I. 307 ) . renhà ricgrua is not
quite clear . The commentator says मदर्थेपि काचन स्त्री मया सह सङ्गी
vẫav gâ nafa da aff . Râmarshi ( V. S. 105 ) says T
स्कृतपि अस्मदर्थेवि परितुष्यात समानन्दति अस्माखेव अनुरक्ता भस्मानेव अभिलपतीत्यर्थः .
But these explanations are hardly satisfactory . As it stands , it
perhaps may be taken to mean " is delighted with all I do . " But
the reading of X. is very much better . The hiatus at is
worthy of note . Grammatically not incorrect , ( see Siddh . Kaun .
II . 22 ) it is disapproved of by writers on Rhetoric . See Kavya
dars'a ( Bibl . Ind . Ed . ) p . 430 and Kavya Prakas'a 155. - Vu
santatilaká ..
N003
अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः ।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रज्जयति ॥ ३ ॥
N003f
III . ( 6 ) विशे ; ° अशे ० . K. Be.n. ( c ) लवदुविंद ; लवलेशद ° D.
( d ) . पिन ० ; पितं न ° C. T. S. I. W. X. D.E.G.
N003n
St. III . - The commentator explains by fiz arrogant ,
Rightly ; compare Kadambarî p . 157. ( Târânàth's Ed . ) ; also Pra
sannaraghava Nataka p . 16 ( Calc . Ed . 1872 ) where Ravana calls
the Bard who says he does not know him कतिपयग्रामटिकापर्यटनदुविंदग्भ .
Rámarshi explains it by दुखनुर : अर्धवलित इत्यर्थ : whioh is also admis
sible , imperfectly ( lit. badly ) clever , or educated . ' Râmarshi's
other explanation is : which is not clear , and for
which authority is required . Comp . " Little learning is a dangerous
thing . " It may be mentioned that the Stanza as spoken in conver
sation contains the which our text has omitted . - Âryd .
N004
प्रसद्य मणिमुदरन्मकरवचदंष्ट्राकुरा
समुद्रमापे संतरेत्य चलर्मिमालाकुलम् ।
भुजङ्गमपि कोपितं शिरासे पुष्पवद्धारये .
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ ४ ॥
N004f
IV . ( a ) °ाङ्क ० ; ° ट्रान्त ° F. N. ( 6 ) ● रेमचळदू ° ; ● रेचपळटू ° Bo . Be .
● रे प्रचुरहू . ° W. G. ( where च for चु ) . ० रे चालमू ° K. ° रेत्मसरदू °
P. See further Be.n. ( d ) र्ख ; ०६ R.
N004n
St. IV . - ig . - MEC can scarcely be equivalent to “ un
developed " here as in Chandakaus'ika p . 89 ( Calo . Ed . ) or in
Uttararâmacharita p . 62. It probably means " sharp " as in tiger
a in the S'akuntala . Râmarshi renders it by s .
It would be an easier reading , but भङ्गुर occurs also in Pras
sannarâghava p . 21 and the passage quoted in Das'artpava ,
loka P. 121. ( Hall's Ed . ) also in Mahânâțaka p . 92 and again
p . 100. Comp . in Vairagyas'ataka Stanza 68. On a
, see infra note to St. 63 . perverse , head - strong in a
contrary opinion . Comp . in Vairâgyas'ataka Misc . St. 19 .
-Prithri .
N005
लमेत सिकृतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्
पिवेच मृगतृष्णिकास सलिलं पिपासार्दितः ।
कदाचिदपि पर्यटशशविषाणमासादये
न तु प्रतिनिषिष्टमूर्खजन चित्तमाराधयेत् ॥ ५ ॥
N005f
V. ( a ) ° भेत ; ' भेच . X. C.S. I. W. G. ( b ) ° कास सलिलम् ; काजल -
मयम् . B. ( c ) ये ; ०.८० . I. W. ( a ) ० र्ख ० ; ०६०.R.
N005n
St. V. - compressing , wringing . For compare
Patanjali's Mahâbhâshya I. , 1 , 2 p . 38. ( Banâras Ed . ) where it is
said एका च सिकता बैलदानसमर्थां तत्समुदायच खारीशतमप्यसमर्थम् O॥ शाविषाण
the following Stanza may be quoted एत्र वन्ध्यासुनो याति खपुष्पकृत
शेखर : 1 मृगतृष्णाम्भसि स्नातः शशशुक्रधनुर्धरः which brings together
the expressions most in use to signify things which do not
exist . For the idea of this Stanza somewhat differently expres sed .
Comp . Bhâminivilâsa I. , 93 , 96. - Prithvi ,
N006
ज्यालं बालमृणालखन्तुभिरसी रोडुं समुज्जृम्भते
छेत्तुं वज्रमणीशिरीषकुसुमप्रान्तेन संनद्यते ।
माधुर्यं मधुविन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुधरेरीहते
नेतुं वाञ्छति यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ ६ ॥
N006f
VI . ( a ) व्या ० ; बा ° I. ° डज़ ; अ ● ० ( ° ज्ज ° ? ) G. ( 6 ) छे ० ; भे ०
Bo.n. K. D. M. N.P.R. - शि ° ; ° णिं शि . K. Be.n. N. ● णीश . ०
स.- ~ ° झते ; ° ह्यति . Be . Bo . K. D. N. ( c ) . क्षा ० .; क्षी ० . Bo . ( d ) खळा
न्याये सताम् ; सत पथि खलान् . Bo . Be . K. D. M. R. P. - The whole
fourth line is मूर्खान्यः प्रतिनेतुमिच्छात बळाव्सूक्तैः सुभास्यन्दिभिः in N.
N006n
St. VI .. The commentator takes this to mean serpent ,
which may find some justification in St. 91. Elephant , however ,
is ' a preferable rendering see St. 91 and St. 17. a . The
commentators render this by 5 , I am not aware of any other
use of the word in this sense . Does it mean ' set to work ' re
ferring to the yawn which precedes a recommencement of work
after exhaustion ? is given as meaning in the
Medini Kosh . A friend suggests that it may be from one
meaning of H viz . to spread , and that this may mean spreading
out of energy , i . e . , work . But I am not sure of either meaning .
And this latter meaning itself seems to be got by a figure from
the sense of " yawning " which alone is given at Siddh . Kaum .
II . 57. - S'Ardúlavikriḍita .
N007
स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा
विनिर्मित छादनमज्ञतायाः ।
विशेषतः सर्वविदां समाजे
विभूषणं मौनमपण्डितानाम् ॥ ७ ॥
N007f
VII . ( @ ) ° यत्त ; ° यन्त ° Bo . मुणम् .; हितम् . Be . Bo . K. D. P.R.
N. ( b ) . ° ज्ञ . ° ; ° ज्ञा ° B. ° क्ष ° . K. Over छाद , साध is written in G.
N007n
St. VII.-T. The commentary is somewhat obseure . It .
says एकान्तगुणरहस्यं तदेव मौनम् . एकान्त means certain , invariable .
Comp . Raghuvans'a II . 57. For the use of TT comp . Magha
XVI . , 42. On TT Ramarshi adds Âfaât Acenidata which is not
quite correct . - Âkhyánukí .
N008
यदा कहिं द्विप इव मदान्धः समभवं
तदा सर्वज्ञोस्मीत्यभवदवलितं मम मनः ।
यदा किनसकाशादवगतं
तदा मूर्खोस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ ८ ॥
N008f
VIII . ( a ) द्विप ; गज . N. ( A.P.R. ) ( c ) ( ° हुध ; ° हुरु ; A. K. ) ° दव ० ;
● दवि ° L. Bo Be ( d ) अर ; वन S. Bo.n.
N008n
St. VIII . - I am inclined to take as equal to fº
to mark distinctly the contrast with the third line . The com
mentary says किंचिज्ञोहमपि किंचिन्जानामीति द्विप इव करीव मदान्धः समभवम् .
But sa refers , I think , not to the speaker's estimate of him
self at the time of his ' blindness , ' but to the fact as he sees it
after his ' intoxication ' has left him . The commentary does , I
think , some violence to the original . The donble meaning of
will be noted . The last line is much condensed and requires
words to be supplied . - S'ikharint .
N009
कमिकुलचितं लालाहिलं विगन्धि जुगुप्सितं
निरुपमरसप्रीत्या खादभरास्थि निरामिषम् ।
सुरपतिमपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते
न हि गणयात क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ॥ ९ ॥
N009f
IX . ( a ) ° लचितम् ; - ° ळशतम् . D. ° न्धि ; र्हितम् . C. W. ° र्हित . L. G. ( b )
रस . रसम् C. S. I. W. Bo . Be . X. खादन्न ; स्वादन्न ° P. R. ° साधन
Bo.n. खादन्ख ०. N. ( e ) न ; वि ०. K. D. R. P. The whole line is
सुरपतिमिव पार्श्वस्थं श्वा सशङ्गितमोक्षते . in Ben . ( d ) न हि गणयांत क्षद्रो जन्तुः ;
गणयाते न हि क्षुद्रो लोक : Be.n. जन्तु :; मैत्री . R. P.
N009n
St. IX . - This Stanza occurs also in the S'ântis'ataka see Kavya
sangraha p . 307 , gª = has any fear , or misgiving ( i . e . that he is
doing anything mean ) raff says Râmarshi . This does
not seem to be correct . On the reading , Râmarshi says ,
न विश्वमिति एतद्ग्रहीष्यतीति मन्यते इत्यर्थः , परिग्रहः = that which is accepted or
possessed . - Húrini .
N010
शिरः शावै स्वर्गारपतति शिरसस्तत्क्षितिधरं
महीघ्रादुपदवनिमयने श्वापि जलधिम् |
अधो गङ्गा गङ्गा सेयं पदमुपगता स्तोकमथवा
विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ १० ॥
N010f
X. ( a ) गीत ; O गेम् . I. W. Bo . G. पताते शिरसस्तन्क्षि पशुपतिशिरस्त :
क्षि . ०T . Bo.n. P. R. N. पतति शिर सीतः क्षि ० . Bo . Be ( 6 ) महीघ्रा ; गिरी
न्द्रा . ° P . R. ( 0 ) अवो गङ्गा सेयम् ; भवो गझक्षेपम् . G. I .. Be.n. अधोधो गङ्गेय
म् . T. Bo . Be . P. B. अथो गञ्जा सेयम् . N. पद ; मह ० : W. ° मथवा ; ° म .
बुना . T. ( ३ ) ' खः ; ° खैः . Bo . Be .
N010n
St. X. - t is equivalent to " no wonder . " In this sense
the expression is a common one . Comp . Malati - Madhava p . 115 .
( Bombay Sans . Classics ) Kâvyadars'a II . , St. 121 , and the gloss
on it , or Uttararâmacharita p . 142. The idea of this Stanza ap
parently shocks the commentator's orthodoxy and he says
गङ्गादृष्टान्ती युक्तो नैव तथापि एकदेशी पतनार्थमुक्त : But Ganga is described
as having become arrogant in the Ramayana ( Balakânda XLIII .
6. Bomb . Ed . ) विशाम्यहं हि पाताळं लोनसा गृह्य शंकरम् | तस्यावळेपनं झाला
F & F H ¥ ¶FCT : { t & c . The commentator's explanation of the third
line is not quite satisfactory . Ilaving come down to he
proceeds एवं जलमनीः पदं स्थानं प्राप्तम् || सा इयं गङ्गा स्तोकं क्षुद्रं पदं शतमुखैः
AT : should be construed with . " Thus the
Ganges has come down to a low position . " The double entendre
on : and AF is to be noted . How Bhagiratha got the
Ganges to S'iva's head , thence to the Himalaya , thence to the
earth , and thence to the nether world , and how her waters there
sanctified the offspring of Sagara , is well known . For the whole
story see Ramayana loc cit . According to that work ( St. 75. ) the
Ganges गगनाच्छंकरशिरस्वती भरणिमागता || शतमुख applies literally to
the fall of the river , and to that of the man who is lost to all
sense of right and wrong it applies in the sense of a variety of
ways . S'ikharini .
N011
शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्छत्रेण सूर्यातपो
नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।
व्याधिर्भेषजसंग्रहश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगविष
सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥ ११ ॥
N011f
XI . ( a ) ° वछत्रेण ; ° क्छूपेंण . N. ( b ) गोगर्दभो ; गोदभ : N. ( c ) संग्रह वि
विधैर्म ; संग्रहेण विधिना म ° S. X. ' न्त्र ; ° न्त्रैः . I. W. Bo . T. N.
N011n
St. XI . - Mafit seems to mean sure of effect as if ordain
ed by the S'astras . Compare the somewhat parallel English ex
pressions without book " ( i . e . without authority ) and " in
print " ( Two Gentlemen of Verona ) and Gospel truth . " .
S'árdúlavikridita .
N012
साहित्य संगीतकलाविहीनः
साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ।
तृणं न खादन्नपि जीवमान
स्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ १२ ॥
N012n
St. XII . - It is not easy to say whether stands
for two or three things . In one copy of the commentary it is
explained to be साहित्यस्य संगीतस्य कळा . And though साहित्य ( litera
ture , composition ) may , perhaps , be called a kalâ , it does not
appear eo nomine , nor apparently even by implication , in the
list of kalâs given in the gloss on the Kâvyâdars'a ( p . 433 ) . We
may , perhaps , take the compound as equal to three things , or
साहित्य and संगीतकला . जीवमान is noteworthy . I am indebted for the
explanation of it to Mr. Râjârâm S'astri Bodas of Elphinstone
College . It means " accustomed to live . " See Pânini III . , 2 ,
129. - Upajati .
N013
येषां न विद्या न तपो न दानं
ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १३ ॥
N013f
XIII . ( a ) ये ; ए ° , W. Bo . G. ( b ) ज्ञानं न ; न चापि . S. X. ज्ञानं च .
Bo . G. ( c ) मर्त्य , मृत्यु . I. W. S. T. X. G , भुवि ; भव . W. Bo . X. G.
N013n
St. XIII . must be construed with and with
HITH . The commentary is not quite explicit . - Upajáti .
N014
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह ।
न मूर्खजनसंपर्क : सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥ १४ ॥
N014f
XIV . ( a ) पर्यंत ; गहन . K. Ben . भ्रान्तम् ; क्रान्तम् . W. ( b ) नमू ० ;
नो मू ० . S. X. Bon . संपर्क :; संसर्ग : Bo . Be . K.
N015
शास्त्रोपस्कृत शब्द सुन्दर गिरः शिष्यप्रदेयागमा
विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः |
तज्जाडयं वसुधाधिपस्य कवयो यर्थं विनापीश्वराः
कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका न मणयो यैरर्घतः पातिताः ॥ १५ ॥
N015f
XV . ( a ) ० इयप्रदेया ; योदेश Be Bo.n. ● व्याः प्रदेया Bo . ( c ) कवयो
था ; सुधियो ह्य ● Bo . Be . D. K.F. M. R. P. सुभियस्त्व ° . N. ( d ) ° स्या :;
• सा : Bo . K. W. D. Be . सा . M. स्या . R. स्यु :; ते . म . का न ;
● कैर्न . T. M. Bon . D. N. ° का हि . L. W. X. F. G. ° कोई . S. Bo . Be .
K. ° ६ ° ; ° र्ध्य ° . S. I. Be Bo . X. F. G. ०६ ° W. K. Ben . P.R.
N015n
St. XV .- = refined , polished , explained by the com
mentator as रणभन : श : शक्ष r : which gives
the substantial meaning . See Pânini VI . 1 , 137-9 . Râmarshi has
उपस्कृता अलंकृता ये शब्दा : - प्रदेय the commentator explains by दत्त which
may be justified by Panini III . , 3 , 113. Compare the similar use
of the kritya affix in the following Stanza of the Prasannaraghava
Nataka Act IV . p . 79. It is spoken of Paras'urâma :
वेध्यं कौञ्चमहीधरस्य शिखरं देयं भरित्रीतलं
प्रत्यप्रक्षितिखण्डदण्डनविभिक्रीडाविभयोम्बुभिः ।
जेयस्तारक सूदनो युभि करक्रीडाकुठारस्य च
च्छेदां यस्य बभूव हैहयपतेरुद्दामदीः काननम् ॥
Rámarashi has दातुं योग्या आगमा वेदा : -सत् , = the fact of living ; तस्य
must be supplied to answer to , Râmarshi .
S'árdúlavikridita .
N016
हर्तुति न गोचरं किमपि शं पुष्णाति यत्सर्वदा
द्यार्थभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् ।
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यभन्तर्धनं
येषां तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धेते ॥ १६ ॥ .
N016f
XVL . ( a ) ० ९ ; तु ०. D. शम् ; सम् . Bo . Be . K. यत्सर्वदा ; सर्वात्मना .
M. ( b ) डा ० ; c ण्य ° Bo . K. Be . D. M. N. ल ° Bo.n. ° roM .
वृ ° ; र ० X. प्राप्नोति वृद्धि पराम ; वृद्धिं परी गच्छाते . M. ( c ) ० ० ० ख ० . K
Ben . ( d ) मुज्झतनृपाः ; ° मृच्छतिनृप : K. Ben . सह ; समम् Bo.n.
N016n
St. XVI.-t. For the root in this sense . Comp . S'âkun
tala passim , Vairagyas'ataka St. 34 , and many other places i
Râmarshi renders by . But as a compound it is given by
Amara as a synonym of . It may also be rendered literally by
" end of a kalpa , " a familiar period of time in the Purâņas . The
meaning on both of these last interpretations is the same , --
जन्मसहगामित्वान् says Ramarshi . Comp . विद्या कुळजवभूरिय जहाति नो जन्म
and Kumara I. 30 . Pride , high sense of one's own
greatness . गोंचरम् = ¶ says Râmarshi " within the scope "
generally , however , is its usual meaning now . - S'árdúlavikríḍita .
N017
अधिगत परमार्यान्पण्डितान्मावमंस्था
स्तृणमिव लघुलक्ष्मीनैव तान्संरुणद्धि |
अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां
न भवति विसतन्तुवरण वारणानाम् ॥ १७ ॥
N017n
St. XVII . - The commentator construes with a saying
दीर्घतृणैस्तु मार्गरोधो भवति । लघुनृणैनै भवति तनुच्छम् ॥ If 40 , would not the
poet have said & c . Râmarshi's interpretation is not like
the above . Râmarshi understands with this Stanza .
परमार्थ he renders by भगवन्तत्वं संसारयाथात्म्यं वा . - Malini .
N018
अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव
हंसस्य इन्ति नितरां कुपितो विधाता |
न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां
वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥ १८ ॥
N018f
XVIII ( 4. ) निवासविळासमेव ; निवासविळासहेतुम् . K. Bo.n. विहारविळासमेत्र :
N. ( 6. ) हंसस्य हन्तुमपरामपि तो विधाला . K. Be.n. ( except विधता for विभाला ) .
( ८ ) नल ; नोव ० . K. Ben . नम्व ० . M. सिद्धाम् ; शस्ताम् . K. Be.n.
( d ) वैदग्ध्य ; वैदोग्य . Bo.n. वैदग्भ Be . Bo . D. W. G. °° ; ° न्तु ° Bo .
Be . K. समर्थ :; विभाता D.
N018n
St. XVIII . - For the second line compare Panchatantra ( Bomb .
Sans . Classics ) I. p . ‡ and Bhámintvilasa I. 12. The idea is
very common in our poetry . - Vasantatilaká .
N019
केयूरा न विभूषयन्ति पुरुषं द्वारा न चन्द्रोज्ज्वला
न स्नानं न विलेपन न कुसुमं नालंकृता मूर्धजाः ।
वाण्येका समलंकरोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते
क्षीयन्ते खल भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ १ ९ ॥
N019f
XIX ( a ) न दि ० ; ° णिन . N. ° रा ; ° री . D. ° ळा ; ° ली D. ( 6 ) न कुसमम् ;
सुकुमुमम K. Be.n. न च धनम् . D.
( c ) ये ; गे ० . Bo.n. पुरुषम् ; कृतिनम् K. Bo Be ( d ) खजु ;
● खिळ . S. W. X. Bo . Be . G. N. भूषणम् ; न क्वचित्ं . P. R.
N020
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं
विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतं
विद्या राजसु पूजिता न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ २० ॥
N020f
XX . ( 0 ) परं दैवतम् ; परा देवता . S. I. X. N. परं देवता W. ( 4 ) ° जिता ;
● ड़पते Be.n. M. R. P. N. न हि ; न तु L. W. T. शुचि Be . K. ° नम् ;
° नी . W. ही ० ; ००. B.
N020n
St. XX . - नाम is an idiomatic equivalent to " indeed , " and is
in very common use . Compare Bhavabhúti's well known words
ये नाम कैसिदिह नः & o , or the equally well - kuown न नाम शरासनम् of
the Vikranorvashi , and various other places प्रच्छन्नगुप्तम - प्रच्छन्नं यथा
स्यान्तथा गुप्तम् Rámarshi has मच्छन्नं च तद्भुतं च . It means carefully pro
tected . On गुरूणां गुरु :, the commentator has the following क्षुद्रगुरवः
सर्वविद्यासपूर्णप्राज्ञ प्रष्टुमायान्ति स माज्ञौ गुरूणामपि गुरुः ॥ अथ च गृणाति हितमुपदिशाते
इति गुरुरिति गुरुपदव्याख्यानमती हितकर्त्री विशेष . This is too far - fetched ,
and not free from difficulties . गुरूणां गुरु : is simply greatest of the
grent , गुरु is feminine ( Panini IV . 1 , 44 ) . For the genitive ses
Pánini II , 3 , 41. राजसु is understood by the commentator as a Lo .
cative , which is probably right . But it is somewhat difficult to
account for it , having regard to Panini II . , 3 , 67. To suit this
rule t might be taken as a compound going with
पूजिता . - S'árdilavikridita .
N021
क्षान्ति श्रेद्वचनेन किं किमरिभिः क्रोधोरित चेद्देहिनां
ज्ञातिवेदनलेन किं यदि सुहृदिग्यौषधैः किं फलम् ।
किं सर्पैर्यादि दुर्जनाः किमु धनैर्विद्यानवद्या याद
व्रीडा चेत्किम भूषणैः सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥ २१ ॥
N021f
XXI . ( a ) क्षा ; शा ० T. ० हूचने ; ° कवचे ० . Bo . Be . N. ( 6 ) ०३ :;
०३ :. X. ( ० ) ०१०,०३० . T. ° नाः ; ° नः Ben . ( d ) नै : स ; जैन Be.n.
N021n
St. XXI . - The commentator says देहिनां प्रणिनां यदि शान्तिः क्षमा
वर्तते तदा साम्लनवचनेन किं प्रयोजनम् तथा च क्रोधोक्ति तर्हि अरिभिः शत्रुभिः किम् ॥
ज्ञातिश्वेदनलेन किम् । दायादा : सहजारय इति वर्तते || ज्ञातयो यदा निन्दादिवरुषं
वदन्ति तेनैव दाही भवति भन्नेः किं प्रयोजनम् || •••• यदि नीडा कब्जा असत्कर्मसु
वर्तते तदा तदेव भूषणमितरभूषणैः किम् ॥ Compare Stanza 55 below .
The meaning of the questions is - What more of good or evil ( as
the case may be ) can accrue from the one than from the other ?
This Stanza also occurs at Kâvyasangraha p . 2. - S'árdúlavikríḍita .
N022
दाक्षिण्यं स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने
प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जनेप्यार्जवम् ।
शौर्यं शत्रुजनें क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता
ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ॥ २२ ॥
N022f
XXII . ( a ) ० र ० ; १ र ० . Bo Be K. N. सदा ; जने M. ( 6 ) प्रो ° ; नो
T. नयो ०-० वम् ; क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता . K. Be.n. P. R. M. स्मयः
खलजनेवि ° - वम् ०. D. Bo.n. ( where ° डज 0 for ) य ° ला ° C.
S. W. Bo . X. Be . T. D. ० चा ० N. ( ० ) क्षमा गुरुजने ; स्मयः खलजने K.
Be.n. P. R. M. नारीजने धूर्तता ; विब्जने चार्जवम् K. Ben . M. R.P.
( in which two ° वा ° for ° चा ० ) . कान्ताजने पूर्तता . N. ( d ) चै ° ; ले ०
K. Be.n. तेवेव ; तेष हि . S. P. R. Bo.n. ° क ; ० ० के . W. ° तिः ; ° तः . K.
N022n
St. XXII . - कला is art , in both senses of the word . “ On them
rests the world . " i . e . Without these qualities , society would
be in disorder . Rāmarshi renders लोके स्थितिः by जीवनमयार्दा ..
-S'árdúlavikridita .
N023
जाडचं थियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं
मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति ।
चेतः प्रसादयति दिक्षु वनोति कीर्ति
सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ २३ ॥
N023n
St. XXIII . is a curious phrase . For y compare
the similar use of ' say ' in English Poetry and see Bhâmini
vilása I. , 119. Ramarshi supplies -Vasantatilakú .
N024
जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः ।
नास्ति येषां यशः काये जरामरणजं भयम् ॥ २४ ॥
N024f
XXIV . ( a ) सिद्धा :; वैद्या : K. Ben . ( 6 ) येषाम् ; तैषाम् 1S , W. X. N.
● जंभयम् ; जन्मभिः K. D. Bon . जन्मभीः M.P.R.
N024n
St. XXIV.- . See Kavya Prakas'a p . 1 ( Calc . Ed . by
Mahes'achandra Nyåyaratna ) Rimarshi
renders it by a perfect in the rasas . or senti
ments , masters of style , capable of ruling the passions and feel
ings of men . Râmarshi renders f by CIT . - Anushṭub .
N025
सूनुः सञ्च्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः
स्निग्धं मित्रमञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेश मनः ।
आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुखं
तुष्टे विष्टपहारिणीष्टदहरौ संप्राप्यते देहिना ॥ २५ ॥
N025f
XXV . ( 6 ) नि ० : ; नि ० 8. ( a ) विष्टपहारिणीष्टद ; विष्टपकष्टहारिणि S. विष्टपहां
रिणिमद W. विष्टपहारिणि सात Bo . X. ( where : for ● णि ० ) ● प्राप्
● वाद्य ०. S. ० पद्य ० . X. ० ना ; ० नाम 8 .
N025n
St. 7. - One copy of the commentary renders feet hy
स्वर्गवासिनि another by स्वर्गसंतोषकारिणि . But विटप is not a synonym
◆ of but of T ( Amara II . , 6 ) TT is ( Amara I. , 6. )
Again it is not shown how हारिन् moans निवासिन् संतोषकारिन् is
more correct . The compound means attractive to the worlds ,
that is to say , joy of the worlds . - S'árdulavikriidta .
N026
प्राणाघाताभिवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं
काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ।
तृष्णास्रोतो विमङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा
सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः ॥ २६ ॥
N026f
XXVI . ( a ) ० णा ; ° ण्या ° . R. P. ° तान्त्रि ° ; तैनं ०. Bo.n. ( ० ) ० यः ;
° ति : Bo.n. ° ता ; ते ° B .. ( d ) . विधिः मतिः Bo.n. गतिः P. ॰ष ०६ .
C. W. Bo . Be . G.
N026n
Št . XXVI .— [ is equivalent to . Grammatically it is
to be explained probably by the Värtika यकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् 806
Siddh . Kaum . I. , 270. M : an fakŵâu riya : ( com .
mentary ) . The last line may be thus rendored . This is the path
to happiness which is common to all the S'âstras and which
violates no rules or ordinances . For : comp . Vairâgya
s'ataka 45. — S'ragdhará .
N027
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारम्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः |
विः पुनःपुनरापे प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य चोत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ २७ ॥
N027f
XXVII . ( a ) मा ० ; आ . T. ( 6 ) विह ० ; हि ° . N. ° ह ° ; ° हि ° . L. W.S.
( ० ) विप्रैः सहस्रगुणितैरवि इन्यमानाः in Bon . विमुहुर्मुहुरपि प्रतिहन्यमानाः in
N. ( 2 ) भाषी ; ° भ्यरू ० . X. S. T. G. ° भ्यमु ° W. ब् ° I. ॰ब्धमु ० .
Bo . Be . N. जना ; गुणा . Bo.n. N.
N027n
St. XXVII . - See Mudrârákshasa Act III . , p . 79. But see too
Das'arúpâvaloka ( Hall's Ed . ) p . 62. - Vasantatilaká .
N028
प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनमसभङ्गेप्य सुकरं
वसन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः ।
विपद्युचैः स्पेयं पदमनुविधेयं च महतां
सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥ २८ ॥
N028f
XxVIII . ( 6 ) स ° ; भ ° Bo . Be . S. K. M. X. P.R. The first six
of these have the second line of this stanza first and the first
second . P. R. have the third first , first second , and second third
( e ) स्थेयम् ; स्थैर्यम् . N. ( d ) ० रा ० , ०४०. D.
N028n
St. XXVIII - fra : स्थेयम् retaining dignity in misfortune
ci a af says the commentator . Comp . Mâgha IX . , 5 .
is here used in the sense of dictated . Comp . Mâlati
Madhava p . 188 . Here the commentator renders this
by . Under Stanza 64 where it occurs again he has
धारावल्कठिनम् which is more close , although for कठिनम् , नीव ought to
be substituted , as this latter epithet indicates the similarity and is
applied frequently to , see for instance Kadambari ( Târân . Ed .
p . 340 ) . In the Departmental Second and Third Books the com
ponnd is explained in a slightly different way ( see the Glossaries
to those books ad finem ) . And though the former explanation
seems to be closer , the authority of Mallinâtha may be cited for
the latter . See under Raghuvans'a XIII . , 67 where he says
इदं चासिधाराषकुमगनुल्यवादासिधारननमित्युक्तम् Rámarshi here says असिधारा
खजभारा तद्द्वदुः शक्यम् and under St. 64he has असिधारायां खड्डधारायां व्रतं
: . For various meanings of see Muir's Texts Vol .
V. , 18 , 19 and Müller's Translation of the Rigveda I. , 225 , 231
2. - S'ikharipi .
N029
क्षुरक्षामोपि जराकृशोपि शिथिलप्रायोपि कष्टां दशा
मायोपि विपनदीधितिरपि प्राणेषु नश्यत्स्वपि ।
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भकषलग्रासैकबद्धस्पृहः
कि जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥ २ ९ ॥
N029f
XXIX . ( 4 ) शिथिलमायोपि ; शिथिळप्राणोपि . D. Be . Bo . I. F. M. विगतप्रा
योपि . Bo.n. शिथिळःप्राप्मो ( सो ? ) ति . W. कष्टाम् ; दीनाम् . D. ( 6 ) °ोपि ; ° नीति .
T. ° ° ° भि ° . P. B. नश्य ° ; गच्छ ° . T.P.B. M. शाम्य ° D. ( ० ) मत्तेभेन्द्र ;
उन्मत्तेभ K. D. Be.n. X. कवल ; दलन . I. S. T. पिशित . N. बद्ध ; लब्ध . D.
N029n
St. XXIX.- after I means swallowing . The reading
for has a parallel in S'ringâras'ataka St. 59 ( Kavya
sangraha ) . ¶Ã¶great in self - respect or dignity compare
S'árdúlavikríḍita .
N030
स्वल्पं स्नायुवसावशेषमलिनं निमसमप्यास्थ गोः
वा लब्ध्वा परितोषमेति न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये ।
सिंहो जम्बुकम मागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं
सर्व : कृच्छ्रगतोपि वाञ्छति जनः सत्वानुरूपं फलम् ॥ ३० ॥
N030f
XXX . ( 4 ) ° ल्पम् ; रूप M. N. वसावशे ; वशादशे ०. M. दशावशे
Be.n. K. गोः ; ° कम् . Be Bo . K. D. M.P.R. ( b ) तु ; च Be . Bo .
K. D. P. R. ( d ) ०६ :; म् . C. S. .
N030n
St. XXX . - FT = greatness , Comp . , Raghuvans'a VI . ,
21 and commentary of Mallinâtha on it . Râmarshi renders it by
f . It means T. See Vaijayanti noted at Vâsavadattâ p .
37. For the idea of the Stanza comp . Bhâminivilâsa I. , 49 .
-S'árdálavikrilita .
N031
लाङ्गलचालनमधश्वरणावपातं
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च |
श्वा पिण्डदस्प कुरुते गजपुङ्गवस्तु
धीरं विलोकयति चातैश्च भुते ॥ ३१ ॥
N031n
St. XXXI , - चरणावपात . Ramarshi renders this by पादप्रसारं करोति .
The other commentator hast . It seems rather to
mean falling at [ another's ] feet . fuct = giver of food . Comp .
Panchatantra I. , 76 and Viracharita p . 81 , ( Calc . Ed . ) where
Malyavân is called पिण्डोपजीवी of Ravana . पुंगव TT comp . the syno
nymes , H , similarly used . - Vasantatilaká .
N032
परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ।
स जातो येन जातेन याति वैशः समुन्नतिम् ॥ ३२ ॥
N032f
XXXII . ( a ) मृत :; मर्त्यः . P. R. The two lines exchange places
in K. I .. Bo.n.
N032n
St. XXXIL — Ññ³Ñ , revolving , rotating . The allusion is to
the ever - recurring birth and death in this world . AÅ GATĪT
मरणं पुनरा जननीजठरे शयनम् are familiar verses to the same effect .
( They are ascribed to S'ankaracharya . See Kavyasangraha 35 ) .– Kl
f . The particle at is idiomatically used in this way in questious
to add force to them , and may be rendered by ' indoed . ' Comp
Prasannaraghava p . 77 or Bhâminfvilása I. , 98 or Vairâgyas'ataka
St. 60. It is not , I think , the disjunctive here . It may be
noted that the word Et is also somewhat similarly used as in T
: in Vairâgyas'ataka St. 25 or in Kirâta I. , 31 and it is
further worthy of note that is het or STAH . See the quo
tation in Mallinâtha's commentary on Magha XVIII . , 1 and
Siddh . Kaum . I. , 55. In English too , the following expressions
may be compared . ' No such thing , ' ' By what manner of means
did he & c . " On the other hand , may not the word have some
connexion with the TT or TT of the Upanishads ? TT stands before
consonants and generally before vowels ; this might perhaps
lead one to suppose that is there a substitute by Sandhi for
( see for instance S'ârîraka Bhâshya p . 54 and gloss on it ) . But a
passage in the Kaushitaki Upanishad militates against this view .
See p . 19. ( Bibl . Ind . Ed . ) . See also the passage from the S'ata
patha Brâhmana quoted at 2 Muir's Texts 358 ( New Ed . ) . Since
writing the above , I have found that Dr. Kielhorn has explained .
the word differently and as a disjunctive . See Panchatantra I. , p .
7. notes ( Bomb . Classics ) . Anushṭub .
N033
कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती स्तो मनस्विनाम् ।
मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य विशीर्येत वनेथवा ॥ ३३ ॥
N033f
XXXIII . ( a ) द्वे गती स्तो मनस्विनाम् ; द्वयौ वृत्तिर्मनीषिणः . S. T. L. Be
Bo . D. M. N. P. R. ( in which last eight मनस्विनः for मनीषिणः )
द्वेवा वृत्तिर्मनखिन :. W. द्वे वृत्ती तु मनस्विनः K. Ben . ( 6 ) मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य ;
मूर्ध्नि सर्वस्य लोकस्य . I. सर्वलोकस्य वा मूर्ध्नि . K. Ben . मूर्ध्नि वा सबैलोकानाम् . D.
विशीर्येत वनेशवा ; शीते वेन एव वा . D. M. P. B. N. विशोर्येत वनेअपि . T. And
see further under stanza 104 .
N033n
St. XXXIII.After मूर्ध्नि सर्वस्य लोकस्य & word like तिथेत् or वर्तेत
should be supplied and then the construction becomes easy .
For : the reading of some of the copies compare Vira
charita 81 ( Trithen's Ed . ) . The idea of placing flowers and
garlands on heads is very common in Sanskrit Literature . In
stances need scarcely be quoted . We , however , could scarce
ly speak of such a thing in our days except in speaking of
ladies . - Anushtub .
N034
सन्त्यन्येपि बृहस्पतिप्रभृतयः संभाविताः पञ्चषा
स्तान्प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुर्न वैरायते ।
द्वावेव ग्रसते दिनेश्वरनिशाप्राणेश्वरौ भासुरौ
भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीर्षावशेषीकृतः ॥ ३४ ॥
N034f
XXXIV . ( a ) ° य : ; ° ' यो यो ° ° . . S , M. " ताः ; ' नः M. ; श ° C.
W. T. शा . D.
( c ) ० नैश्व ; वाक ०. N. ° सु ° ; ० ख ० . LT.K.P. R. Ben . N.
° स्क . ° W. Bo . N. M. ( a ) ° तः ; ° न्तः . I. Be Bo . G. ° न्तम् C. W.
० श्रीकृतः ; प्राकृतिः . W. T. D. M.N.
N034n
St. XXXIV.- . Denominative = see Panini III . ,
1 , 87. For Rahu's animosity towards the Sun and Moon , and
its cause see Matsya Puriņa chap . II . , 5 , 13 and 16. ; which
is the reading adopted has a parallal in Vairagyas'ataka , St. 35 ,
where also however there is a variant but not for this word
alone . : the commentator understands to mean insensate .
He says :: . The meaning will then be that
Rahu , although insensate , attacks only the Sun and Moon . On
this construction however , an IT or some word of like import
would seem to be necessary . : might also mean having re
volved . But neither of these meanings is quite satisfactory .
TO SHIT : 372 ; 345 : đã Iarad :. This is Râma
rshi's analysis of the last compound . But it does not seem to be
correct . f must first be taken as a Bahuvrihi and then the
should be joined on with the fr affix . ¶ is somewhat
remarkable . Râmarshi explains it as fat : where f
does still require explanation . It may be the ordinary Marathi
construction meaning ' unusual valour . ' I am not aware of any
parallel instance for this . But an exactly similar word is used
both at the end and beginning of compounds . See Kumara . I. 35
for a construction of that word parallel to the present . The
commentator understands the point of the Stanza to be that an
enemy should be destroyed root and branch and not only partial
ly . But on a review of the words used here and also of the
neighbouring Stanzas , the point seems to be that expressed in
the last line of Stanza 30. - S'árdúlavikridita .
N035
षहति भुवनश्रेणीं शेषः फणाफलकस्थितां
कमठपविना मध्येपृष्ठं सदा स विधार्यते ।
तमपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिरनादरा
दहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥ ३५ ॥
N035f
XXXV . ( a ) ०३० ; ० ण ° C. W. X. G. ( b ) ° पृष्ठम् ; कष्टम् . M.
वि : च . S. Be . Bo . X. D. P.R. N. ( c ) ० वी ; ० वा ० K. विरना ;
● निघिरा I. Bon . ° निधिरना ०. K. D. राद ° is omitted in I
N035n
St. XXXV.-TT. Compare Matsya Purâna CCLIX . 7
and Prasannarâghava p . 25 where it occurs in the form E
- This form occurs in some places but is not very
common . The following may be seen among other instances .
Bhâminîvilása I. , 69 , 12. Prasannaraghava p . 117. ( TE )
and p . 1.13 . ( ) . Malati - Madhava p . 177. It is an Avya
yibhava - compound with the Genitive case , and allowed only
with पारे and मध्ये . See Panini II , 4 , 18 कोड the commontator
takes to mean वराह . But how does the Tो ि make the कमठपोन
क्रांडावीन . १ क्रोड here meains भुजान्तर ( Amara II . , 77. Manushya
varga ) or उत्सङ्ग ( Kosha cited in Vasavadatts , Hall's Ed . p . 34 ) .
The meaning substantially is one corner of the ocean's ex
panse . Rámarshi correctly renders it मध्यभागैकदेशे . For the story
see Matsya Purána chap CCXLIX . 26-27 , or Ramayaņa ( Bomb .
El . ) XLV . 29 et seg . After describing the churning , the Ra
máyana proceeds , - प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोत्तमः and then after
setting ont the prayer to Vishnu it says इनि श्रुवा दृषीकेश : कामढं
रूपमास्थितः || पर्वतं पृष्ठतः कृता शिश्ये तत्रांदभी हरि : || The point of the
Stanza is that cach of the great personages mentioned does
some remarkable act , and yet each later one outdoes each pre
' ceding one . भुहद्वैत्यद्भुते खेदे ( Amara Nänârtha ad finem ) . Here it is
भटुते Comp . Kāvyādarsa.commentary p . 184. पृथ्वि स्थिरा & o . which
is in the Mahánataka p . 9. Härint
N036
बरं पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिश .
प्रहारैरुद्गच्छद्दहलदहनोद्गारगुरुभिः |
तुषारा : सूनोरहह पितरि क्लेशविवशे
न चासौ संपातः पयसि पयसां पत्युरुचितः ॥ ३६ ॥
N036f
XXXVI . ( a ) पक्ष ; प्राण . D. Bo.n. M. R.P.N. ( 6 ) ह ; हु . S. Bo .
Bs . K. D. X. M. N. दहनी ; रुधिरो ° D. दलनो ° X. गुरु ; रुचि . L.
S. X. ( d ) पत्यु ° ; भर्तु ०. Bo.n.
N036n
St. XXXVI . - Both बहुल and बहल make good sense . For दहनो
नार comp . Viracharita . ( Trith . Ed . ) 37. तुषारा : सुनु : = Mainaka ,
son of the Himalaya , Kumârasambhava I. 20. The following
from the Ramayana explains the allusion here :
प्रत्युवाच हनुमन्तं वाक्यज्ञो वाक्यकोविंदम् । पक्षन्तः पुरा शैळा बभूवुः शीघ्रगा
मिनः ॥ ४० ॥ व्रजन्ति स्म दिश : सर्वो गरुडानिलरंहसः । ततस्तेषु प्रयानेषु देवसङ्घाः
संहस्रशः ॥ ४२ ॥ भूनानि च भयं जग्मुस्तेषां पननशङ्कया | ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः
पर्वनानां सहस्रशः ॥ ४२ || पक्षांविच्छेद वज्रेण तत्र तत्र शतक्रतुः । स मामुपागतः
क्रुद्ध मुद्यम्य देवराट् || ४३ || ततोहं सहसा क्षिप्तः पवनेन महात्मना । अस्मिँलवणनोये
व विक्षिप्तो वानरम || ४४ || गुप्तपक्ष : समर्थश्च तत्र पित्राभिरक्षितः | तदा गिरीणां
सर्वेषां छिद्यमानान्महात्मना ॥ ४५ ॥ पक्षान्दृयामहेन्द्रेण प्रविष्टोहं महार्णवम् | सोह
मिन्द्रभयात्तात प्रविष्टो वरुणालयम् ॥ ४६ ।।
The employment of the word is noteworthy here . In the
construction of वरम् न च 02 न पुन : such a word is not usual , its
siguification being implied in the construction itself . For a
see the note to the last Stanza . Here it is used in its second
sense . - S'ikhariņí .
N037
यदचेतनोपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनकान्तः ।
तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतविकृतिं कथं सहते ॥ ३७ ॥
N037f
XXXVII . ( a ) ° नुरिन ; ' तुरवि . L. D. ° तुरतं . Bo . Be . ° तुरिव D.
तूरवि . K. G. ° नुसूर्य . M. ( b ) विकृतिम् ; निकृतिम् . D.P.R. M. N. Bo .
11. निकृनम Bo . Be . K. ० ते ; ° ताम् . P. R. M.
N037n
St. XXXVII . - since or seeing that - then . and f
both are names of the Sun. III . Amarakosh , Nânartha . A in
nearly the same sense as which itself occurs as a variant
here in some copies . It means something that is wrong , of
fence , injury . For comp . Uttararâmacharita 134 #f खलु मेस
व्याहारस्तुरङ्गमरक्षिणी || विकृतिमखिलक्षत्राक्षेपप्रचण्डतयाकरोत । For निकृति com
pare Kirâta I. , 43 or III . , 41. There is a double meaning in T ,
foot or ray . For the construction standing for comp .
Viracharita pp . 75-24 . Compare for the idea Uttararamacharita p .
148 मयूखैरश्रान्तं तर्शन यदि देवो दिनंकरः || किमाझेयग्राना निकृत इव तेजांसि नमति .
-Arya .
N038
सिंह : शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।
प्रकृतिरियं सत्वतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ ३८ ॥
N038n
· St. XXXVIII . - About the meaning of see Malli- .
natha's commentary on Raghu . V. , 43. For T comp . Stanza
52. The idea of the last line finds frequent expression in Sanskrit
Titerature : तेजसा सह जानानां वयः कुत्रोपयुज्यते or Kalidasa's तेजसां हि न
वयं : समीभ्यने , or Bhavabhati's गुणा : पूजास्थानं गुणित्रु न च लिङ्गं न च वयः are
other well - known instances . — Âryá .
N039
जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तस्पाप्यधो गच्छतु
शीलं शैलतटात्पतत्व भिजन : संदह्यतां वह्निना ।
शौर्ये वैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थोस्तु नः केवलं
येनैकेन विना गुणास्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ ३ ९ ॥
N039f
XXXIX , ( @ ) ° स्याप्य ° ; ° स्माद ० . P. B. ° त्राप्य : N. " च्छतु ; ० च्छतान .
P. R. All the other copies except K. which has लु , read ताम् .
( 6 ) ° तटा ; वरा ० T. ( c ) शोर्ये वैरिणि वननिरस्नमस्तु च तथाप्यर्थस्तु न केवलम् K ,
( शोर्ये वननिरस्तमस्तु च तथा & ca ? ) ° निपतत्व ; पततुख . Ben . थों ; ° १० .
Be . Bo . ( orig . Bo.n. ) ( d ) ० म ० ; ° मा ° Bo.n. Bo . Be ..
N039n
St. XXXIX. which has been stated to be the read
ing of most of the copies consulted is difficult of explanation
grammatically , by itself not being given in the grammars or
used in the literature as an Atmanepadi root . the commen
tator renders by , but as all the other things enumerated are
qualities residing in an individual , that meaning , even if allow
able elsewhere , is not admissible here . Here it means nobility
of birth as in Sakuntala अभिजनवतो भर्तुः श्राध्ये स्थिता गृहिणीपदे and many
places besides . वैरिणि = * says Râmarshi . The positive mean
ing , however , is not bad . - S'árdûlavikrîḍita .
N040
तानीन्द्रियाणि सकलानि तदेव कर्म
सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव
त्वन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ॥ ४० ॥
N040n
St. XL . unrepulsed - a head which is at home in
every subject . * Compare Viracharita p . 95 ( f ) and
Panchatantra II . , I7 ( Bomb . Classics ) where at ( = the
warmth of wealth , ) स एव पुरुष : अयोमणा विरहित : क्षणेन अन्यः भवति इति एनन्
TH - Vasantatilaká .
N041
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः
स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः ।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः
सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ ४१ ॥
N042
दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालना
द्विप्रोनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।
हीर्मद्याद नवेक्षणादपि कृषिः स्नेह : प्रवासाश्रया
न्मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरन याच्यागात्प्रमादानम् ॥ ४२ ॥
N042f
XLII . ( 4 ) दोर्मन्त्र्या ; दुर्मंन्ता Be . यतिः ; सती . G.
( c ) सेद्यात् ; स्त्रीगवत् M. The beginning of the third line down
to कृषिः is the beginning of the fourth line in M. & the begin
ning of the fourth line down to is the beginning of the
third . ( d ) ● गात्म ; गम C. P. R.
N042n
St. XIII . -सङ्ग the commentator explains by स्त्रीसङ्ग्रो वा दुटसङ्गो वा
But I think the meaning is more general . It is 777 , attach
ment to worldly objects . See Bhagavadgîtâ passim . Aõtua is
explained by Ramarshi as : which is the literal mean
ing . It may also mean being devoted to ; संगोतोपासन occurs
in Mrichchhakatika p . 6 ( Calc . Ed . ) . One copy of the com
mentary gives as synonymes of it and in . The former is
ambiguous . * 7 injustice , unfairness . giving away , liberality .
-S'árdúlavikridita .
N043
दानं भोगो नाशस्तित्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य |
यो न ददाति न भुते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ ४३ ॥
N043n
St. XLIII . - Here again the language is much condensed ; Frater
must be supplied from the first line in the second , and must
be taken to answer to and to mean ' his .'- Âryd .
N044
मणिः शाणोलीढः समरविजयी हेतिनिहतो
मदक्षीणो नागः शरदि सरित : इयानपुलिनाः |
कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता
तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्यार्थिषु जनाः ॥ ४४ ॥
N044f
XLIV . ( a ) शा ० ; शी ० . Bo . ( orig . Bo.n. ) ° णोली 0 . ; णा ली . ° Be . K.
यो ; यो . Be . Bo . ( orig . Bo.n. ) निहती ; दळितो W. N. Bo . ( orig . Bo .
1. ) ( 6 ) ● त : इयानं ; ' दाइयान , D. X. W. G. N. त : श्याम . C. Be . Bo . T. K
नाः ; ना . D. X. N. नी . G. ( c ) शेष :; ळेशः R. मृ ; . Bon . वनिता ; लळना .
C..W . I. M. बनिता : B. ( d ) त ० ; न . Be Bo . M. K. C. ° म्ना ; ° नाः .
Be Bo . M. K. ' श्चा ; खा . Bon . जना :; नृपा : Be . T. L. नरा : D. N.
N044n
St. XLIV . - One copy of the commentary has à ne ut
आर्थिषु शोभन्ते on the last line . But this is not correct , आर्येषु गळितवि
H : being co - ordinate with the other classes of persons and
things enumerated . : like # : and the rest is a subject of the
verb . f and I would seem to be better readings than
those we have kept from C , as fitting in better with the idea of
a . Ma is explained by Râmarshi in the sense of a viz .
. And see Kirâta IV . , 6. Why , when " " the elephant
' ‘ शोभते ' ' may be seen from Raghuvans'a IV . , 23 and V. , 47. About
rivers the commentator assigns the reason that they were f
Hur fena :. About the moon see Raghuvan'sa V. , 16 andXIV . ,
80 which latter passage gives , however , a slightly different ac
count from that of the former . And comp . Mrichchhakatika p .
19 ( Calc . Ed . ) .- S'ikharini .
N045
परिक्षीणः कश्चित्स्पृहयति यवानां प्रसृतये
स पश्चात्संपूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम् ।
अतश्यानैकान्त्या गुरुलघुतयार्थेषु धनिना
मवस्था वस्तूनि प्रथयति च संकोचयति च ॥ ४५ ॥
N045f
. XLV . ( 6 ) १ र्ण : ; नम् . T. F. ० C. M. P. R. कळ ; गण ● S. I.
D. T. K. X. Bo.n , M. P. R. ( c ) नैकान्याहु ° ; ° नैकान्त्या गु ॰. S. I.
● नैकान्त्या गु ० . W. Bo . G. ° नेकान्ता गु ° Be . K. Bo . n . N. ° नैकान्त गु ॰ M.
N045n
St. XLV . - प्रमति = नुप according to the commentary . But no
authority is given . It means handful according to Amara II . ,
Mannshyavarga 8ö and Rāmarshi has सहस्ताञ्जलि . For the Dative
see Pánini I , 4 , 56. For अनेकान्स्य see note on Stanza 7 Supra . On
the last two lines the commentary runs as follows : अतः भनिनामनै
कान्ल्यादेकस्थितैरभाषान् भवस्था अर्येषु प्रयोजनेषु गुरुलघुया वस्तूनि प्रथयति संकोचयति
च । यदा काळेन अवस्थाया मुरुत्वं भवति तदा गुरुवमेवच्छते यदा लघुत्वमेवाकरोति
तदा काळपरवनावस्थामंदा भवति . This is not quite clear . Bámarshi has
the following अनश्च एनस्मात्कारणान् अनुमीयते अनैकान्त्यात् न एकान्तस्य भावः
अनैकान्त्वं तस्मात अनेकप्रकारात गुरुळघुनया गुरुवासी लघुश्व गुरुलघुस्तस्य भावस्तत्ता
तथा कहल्यतेन भनिनां धनवसामर्थेषु पदार्थेषु अवस्था निष्ठा वस्तूनि पदार्थ प्रथयति
पृथकरोति चान्यत् संकोचयति स्वल्पयति एतेन यस्य यादृक् विभवः तस्य वस्तुषु तादृश्येषा
नास्थेत्यर्थ : But this too does not appear more satisfactory . I would
trauslate the lines thus : “ And from the greatness and small
ness [ attached ] to things in conseqnence of this mutability ,
[ it is to be inferred that ] it is the condition of men of wealth
that makes things big or small . The meaning is , that
since in different states of life the same things . are regarded
as great or small , therefore it must be concluded that it is the
state of life which causes the things so to appear . कळयति =
considers . Comp . Kadambari p . 7. - Sikharini .
N046
राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां
तेनाद्य वत्सभिव लोकममुं पुषाण |
तस्मिथ सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ ४६ ॥
N046f
XLVI . ( a ) ताम् ; ° नाम् . C. X. Bo . W. S. I. T. P. R. N. ( 6 )
● नाद्य ; नैव ( ? ) D. ° नाथ R. " ममुम् ; ° मिमम् Bo . Be . K. R. ( c ) . ० श्च ;
' स्तु . M. पौष्य ° ; ° लुत्र्य L. T. G. घोष ° W. पुष्य ° N . पाल्प ० . D. ( a ) प्ले :
● ळा . M. N.
N047
सत्यानृता च परंषा प्रियवादिनी च
हिंस्रा दयालुरापे चार्थपरा वदान्या ।
नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च
वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनकरूपा ॥ १७ ॥
N047f
XLVII . ( a ) प्रिय ; मृदु . Bo.n. N. वादिनी ; भाषिणी . N. ( c ) नित्य ; भूरि
Bo . n . नित्यबना ; मित्रधना ° D. वित्तसमा ०. Bon . वेश्या ; वारा ०. L. K ..
D. Be . M. R. P. N. Bo . ( orig . Bo.n. ) .
N048
आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां
दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च ।
येषामेते षङ्गणा न प्रवृत्ताः
कोर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ ४८ ॥
N048n
St. XLVIII . - आज्ञा is here equivalent to power to command .
Ràmarshi says येनोक्तं . स सर्व : सर्यिोते . Comp . St. 103 below गुण =
good things , benefits Compare Stanza 7. ब्राह्मणानामित्युपलक्षणं सर्वलो
कांनी पाळनमित्यर्थः Rámarshi . - Salini .
N049
यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं
तत्प्राप्नोति मरुस्थलेपि नितरां मेरी ततो नाधिकम् |
तीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा मा कृथाः
कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ॥ ४ ९ ॥
N049f
XLIX . ( a ) वनम् ; फलम् Be . K. ( b ) ° ति ; ° षि . M. P. ° तराम ; ॰यतम् .
Be .. K. ततो ना ; च नाती ०. S. X. K. D. Be . M. P. R.N. Bo . ( orig .
Bo.n. ) .
( e ) व ० ; य ° T. लम् . Bo . ● द्वी ; ००. Bon . बी ० . Bo . ( a ) ० टो .
गृण्हाति ; ° टा गृण्हान्त K. Be.n.
N049n
St. XLIX . - भाळपट्ट Comp . Gangalahart Stanza 42. The ex
pression is extromely common in the vernaculars also . वित्तवत्सु
वृत्तिम् , Coup . Sakuntala कुरु प्रियसखोवृत्ति सपत्नीजने . कृषण = miserable ,
humiliated . Comp . Meghadúta Stauza 4. The last line means
A jar , you see , takes in an equal quantity of water from a
well and from the ocean . ” — S'ârdúlavikrûlita .
N050
त्वमेव चातकाधारोसीति केषां न गोचरः ।
किमम्भोदवरास्माकं कार्पण्योक्तिः प्रतीक्ष्यते ॥ ५० ॥
N050f
L. ( a ) ● रोसी ० ; र इ ० . T. ° रस ०. W. ' रसो ०. G. लमे चातको धारा
इति लोचनगोषरा :. Bo . ( 6 ) ● म्मीदवरास्माकम् ; स्मदम्भोदवरम् Bo . ० म्भोद
वदास्माकम् T. ° क्ष्यते ; ° क्षसे . T. यस . Bo . C. W.
N050n
St. L. Within the reach of the eye , hence known .
चातकाधारीसीति- भार इति would perhaps be a better reading ; it means
' as the support of the châtaka . ' To construe the line as T
are så det ñeð f , though it will liken the text to the read
ing of T. , will involve a ¥ . — Anushṭub .
N051
रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयता
मम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेपि नैतादृशाः ।
केचिहृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिदृथा
यं यं पश्यति तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥ ५१ ॥
N051f
4 · LI . ( a ) ° त्र ; ° त्रम् D. ( 6 ) हि ; ° पि S. W. T , ° ता ° ; ° का ° . X. ( ७ )
कोच ; ऐके वृ ° S. X. वसुभ्राम् ; धरणीम् S. के चिथा ; एके मृषा S. X.
N051n
St. LI . - gara : = : ( commentary . ) It seems from this
that the commentator had before him the reading : " all
are not alike . " The reading at : may perhaps be interpreted
to mean such as deserve to be addressed the t * : which the
châtaka must be supposed to be uttering when this is spoken .
But this is rather far - fetched . - S'árdúlavikridita .
N052
अकरुणत्वमकारणविग्रहः
परधने परयोषिति च स्पृहा ।
सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता
प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ॥ ५३ ॥
N052f
III . ( b ) परवने च गृहा परयोषित Bo . परभनाय रतिः परयोषिति Be . M. K.
P. R. D. ( where त for ति ) परधनोपकृतिः परयोषित : Bo.n. ( c ) सु ० ; ख ० . S.
D. X. Bo.n. M.P. B. जन ; धनै L. ( d ) ° नाम् ; ° नः Bo.n.
N053
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्यया भूषितोपि सन् ।
मणिनालंकृतः सर्पः किमसौ न भयंकरः ॥ ५३ ॥
N053f
LIII . ( a ) ° र्त ° ; न्त ° . Bo.n. ● भूषि ; ° लंकृ ० . L. D. T. Be Bo . N.
Bo . 11. ( where for ° सन् ; यदि ) भूषितोपि सन् : वि समन्त्रितः K. Be.n.
( 6 ) ° लंकृ ° ; भू °ि S. L. W. D. X. P. Be Bo . M. P. R.N.
N053n
St. LIII . - This is attributed to Chanakya Kavyasangraba
p . 293. - Anushṭub .
N054
जाडचं ड्रीमति गण्यते व्रतरुची दम्भः शुचौ कैतवं
रे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि ।
तेजस्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे
तत्को नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ ५४ ॥
N054f
LIV . ( a ) रु ° ; शु ° . N. ( 1 ) ८१ ° ; ° धृ ० . D. मुनौ ; ° जैवे . P. R. रुजी
D. ऋजौ Bo.n. M. ( d ) ९त्स ; सु ° ० . Be Bo . T. G. K. D. M.
N054n
St. LIV . in one who likes rigid vows . Râmar
shi renders by सदाचार विमतिता = foolishness , want of sense अङ्कित : =
निन्दितः : says the commentary , : says Râmarshi . It means pri
marily , marked , stamped and hence branded , which seems to be the
sense here . The construction is this श्रीमति यो गुण : स जात्यमिति गण्यने
& c . and then having gone through so many good qualities the
Stanza winds up with को नाम स गुणिर्ना गुणो भवेद्यो दुर्जनैङ्गितः - नामेति
निश्चये संत्रोधने वा says Râmarshi . He adds दुर्जेनेरिति प्रतिक्रिय संबध्यते ----
S'árdúlavikridita .
N055
लोमश्वेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः
सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ।
सौजन्यं यदि किं गुणैः स्वमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः
सद्विद्या यदि किं जनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ ५५ ॥
N055f
IV . ( a ) ● भश्चेद ; ° भश्वास्ति . Be . K. Bo . ( orig . Bo.n. ) ° भोप्यास्त . Be .
n . ( c ) गुणे :; निजै : Be K X. P. R. जनैः S. I. W. D. Bo . T. M.
परै : Be.n. इलेन N. स ० ; सु ० Ben . W. D. f . Bo.n. P. B. M.
& L. ( where ता for मा ) omitted in N. ( @ ) ज ° ; घ ° S. L. W.T.
Be . Bo . P. R. N. नैर ; नै : पर ° C.
N055n
St. LV . - Comp . St. XXI . , and see note there = Aziqaler .
. Râmarshi . The Stanza occurs at Kavyasangraha . p . 3.
S'árdúlavikridita .
N056
शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी
सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः ।
प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गत : सज्जनो
नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्तशल्यांनि मे ॥ ५६ ॥
N056f
LVI , ( b ) वारि ० ; पङ्क ° Bon . ( c ) ० तः ; ' मः . W. ति : N. ( ब )
शल्या ; शैला Be.n.
N056n
St. LVI .- = unfortunate , distressed . To this is a very
common use of the word . Comp . for one instance Raghu . IX . , 75
and compare the English phrase " thorn in the side . " = ť
Ma ufiny says Râmarshi . It means , I think , " that which cannot
speak i . e . speak well . " Comp . ' unlettered ' ' illiterate ' in English .
Abont the नृपाङ्गणगतः खलः Bamarshi has this तथा गतवेताह सर्वप्राणिनां
abzufî मूलान्यपि fagzafa निकृन्तति aer तस्य महापापरूपलात् . . This Stanza occurs at p . 7 of
the Kavyasangraha . - Prithvi .
N057
न कश्चिच्चण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभुजाम् ।
होतारमपि जव्हानं स्पृष्टो दहति पावकः ॥ ५७ ॥
N057f
LVII . ( 4 ) नाम ; नैव . T. ° भुजा ; भृता ९ . P. ( b ) होवार ; तोरण . ( ? ) x .
● हानं ; हन्तं Be . Bo . K. ( orig . Bo.n. ) होतारं जुह्लनमपि is the first
half in M.
N058
मौनान्मूकः प्रवचनपटुचाटुलो जल्पको वा
धृष्टः पार्श्वे वसति च तदा दूरतश्याप्रगल्भः |
क्षान्त्या भीरुदि न सहते प्रायशो नाभिजात :
सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामध्यगम्यः ॥ ५८ ॥
N058f
LVIII . ( a ) बाटुलो ; पीतकी . S.P.R. • वतुळी . L. W. K. T. D.
Be Be X. G. वांतली M. र्वाचको N. ( 6 ) वसति च भवति च . S. X. D.
P. R. Bon . N. प्रभवति W T G. I. स भवति . Be Bo . K. तदा ; तथा D.
M. Bo.n. P. R. जनी , Be . Bo . K. वसन् , N. ० तश्वा ० ; ० तोप्य ° N. The
second and third lines change places in K.
N058n
St. LVIII . Here is another instance of Bhartrihari's condens
ed style , one is dumb through taciturnity ( i . e . one who talks
little is called dumb ) ; clever at speech , a flatterer or a garrulous
fellow ( i . e . one is so called if clever in speaking ) . Hyu : =
modest , timid comp . Bhatti . II , 15. For the form see
Siddh . Kaum . I , 180. For the Genitive of arg see Siddh .
Kaum . I. , 305. Td which is one variant for et is explained by
Rámarshi to mean बातरोगी अभिजात : the same commentator
renders by . The former is the true meaning . No au
thority is given for the latter . - Mandákrántâ .
N059
उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य
प्राग्जात विस्तृत निजाधमकर्मवृत्तेः ।
दैवादवाप्तविभवस्य गुणाद्वेषोस्प
नीचस्प गोचरगतैः सुखमास्यते कैः ॥ ५ ९ ॥ .
N059f
LIX . ( @ ) ° द्वासिताखिळख ° ; ° द्वाशिताविलक ° Bo.n. ( ३ ) प्राग्जात ; प्रोद्राढ
N. ° स्लृ ; ° स्मृ ° . S. L.T. D. K. X. Bo.n. M. P. R. N. ° स्त ° . G.
° वृ ; षि ° . Bo , Be.n. ° न्तैः ; ° क्षैः . S. ( c ) ३० ; ३०. W. ( d ) ° स्पते ;
व्यते . S. W. X. T.
N059n
St. LIX.- . The commentator explains this as meaning
, but the usual meaning will suit here . Wicked persons , boon
companions , are meant . Râmarshi , I find , agrees with this
interpretation . & c = " whose indulgence in his wicked con
duct commenced before is now developed . " Râmarshi says
पूर्वमनुभूना विस्मृना विस्मरं प्रापिता निजा भात्मीया अवमा निकृष्टा कर्मवृत्तिः कर्मणा
a but goes no further . This however is not quite clear
and on more than one point requires justification . - Vasantatilaká .
N060
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥ ६० ॥
N060f
LX . ( @ ) ° f य ° ; ° य ° . L. X. D.१० . W. ( b ) च ; ब . W. ° नपश्चात् ;
मुपैति . N.
N060n
St. LX . & c . - distinguished by ( i . e . as belonging to ) the
first half and the second half . See Siddh . Kaum . I. , 278. - Upajáti .
N061
मृगमीनसज्जनानां तृणजलसंतोषविहितवृत्तीनाम् ।
लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगाते ॥ ६१ ॥
N061n
St. LXI.- . The commentator says t gezout लाभेन
: .- which is no doubt the meaning . But it is noteworthy
that is co - ordinated with 7 and Aryd
N062
वाञ्छा सज्जनसंगमे परगुणे प्रीतिगुरौ नम्रता
विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् ।
भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्ति : खले .
ब्वेते येषु वसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ ६२ ॥
N062f
LXII . ( a ) ° मै ; तौ . N. परसु ° ; गुणेग ° . K. Be.n. ( 6 ) ● याम् ; या w .
( c ) शूलिन ; चक्रिणि . Be.n. ( d ) ° लेब्वेते येषु ° ; ° ले येते नि ० . Bo.11 . ले
येश्वेतेषु . W. C. ° ळे प्येते येषु . D. ° ळ एते येषु . S. X. P. R. c ळे एते यत्र . Bo .
Be . K. ° लैरेते येषु , N. वसन्ति ; नरेषु . W. G. तेभ्यो नरेभ्यो नमः ; तेऽवेव लोकस्थितिः
D. तेभ्यो महद्योनमः . N.
N062n
St. LXII . éæ fi æ : : is an instance of the so - called ca
भन्नय like देवदत्तस्य गुरुकुलम् खलेषु यः संसर्गस्तस्मान्मुक्ति : This Stanze
occurs also in the Kâvyasangraha p . 4 and in the Maliânâţaka p .
38 ( Calc . Ed . 1870 ) .- S'árdúlavikridita .
N063
विपाद धैर्य मथाभ्युदये क्षमा
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।
यशसि चाभिरतिर्व्यसनं श्रुतो
प्रकृतिसिद्धिमिदं हि महात्मनाम् ॥ ६३ ॥
N063n
St. LXIII . - वाक्यता पक्षपातराहित्येन वादित्वम् says Rämarshi but it
simply means cleverness in speaking . Râmarshi's idea is not
necessarily involved in the word . - Drutavilambita .
N064
प्रदानं प्रच्छनं गृहमुपगते संभ्रमविधिः
प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः ।
अनुत्सेको लक्ष्म्यां निरभिभवसारा : परकथा :
सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥ ६४ ॥
N064f
LXIV . ( b ) सा ० ; ना ° . S. T. Bo . X. G. Ben . ( 0 ) अयम् ; या .
P. R. Ben . निराभभवसाराः ; निरवधिभवसाराः ; S. W. X. G. भळघुभवसाराः ;
T. चिरविरहस्रारा : D. चिरविभवसारा : L ..
N064n
St. LXIV . - afafa : = ncgafa : according to the commentary .
Bohlen I observe , quotes the authority of the Vis'vakosha for
this ; संभ्रमः साध्यसेवि स्यात्संवेगारयोरवि . The usual meaning of hurry may
also do . It would mean the flutter of preparation to do due honour .
See Amara I. Nâțyavarga 34 and commentary ( offat hy egg )
and compare Vikramorvashi . means simply doing ,.
performing . Comp . Gangalahari St. 38 among many other in
stances . , in the reading adopted in the text , must mean fa
vours received . freedom from pride comp . S'âkuntala Hd .
orgeifat - faconrreirc = not full of disrespect ( i . e . expressions of
disrespect or condemnation ) Comp . Magha XVI , 29 et seq.
S'ikharini .
N065
करे लाव्यस्पागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता
मुखे सत्या बाणी विजयिभुजयोर्वीर्यमतुलम् ।
हृदि स्वस्था वृत्तिः श्रुतमधिगतं च श्रवणयो
विनाप्पैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम् ॥६५ ॥
N065f
LXV . ( @ ) अध्यस्त्यागः ; त्यागः श्राध्य : D. ० यिता ; ' यनम् I. P.R. ( 6 )
“ यि ; ° य . P. K. Be . W. Bo . ( orig . Bo.n. ) वीर्यमतुलम् : पौरुषमहो .
P. B. ( c ) स्वस्था ; सच्छा . X. N. Bo.n. स्वेच्छा K. Be.n. ' विगतं च श्र .
वणयोः ; वगतं च श्रवणयोः L. Bo.n. ° भिगतेक तफलम् . C. W. S. T.
X. ( where and in S. ले for लम ) .
N065n
St. LXV.-T. Some copies of the commentary render this by
, wrongly , and without authority . T means hand here as is
clear from the context . - S'ikharini .
N066f
LXVI . ( a ) सु ; ० घ . Be.n. ● वस्यु ० ; दु ° S. K. Be.n. N. ( b )
कर्कशम् ; कं यथा . S.
N067
संवप्नायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।
स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपवितं तन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ ६७ ॥
N067f
LXVII ( @ ) ज्ञा ० ; प्रू ० . L. D. N. ( 6 ) ° त्र , ०े . K. Be.n. राज ;
दृश्य ०. N. ( c ) स्वास्याम् ; खाती . P. R. Bo.n. खात्मा Bo.u. भन्तः . D. N.
शुक्तिमध्ययतॆितम् ; मुक्तिमध्यपतितम् Bo.n. शुक्तिकुक्षिपतितम् Bo.n. ( P. ) शुक्तिसंपु
टगंतम् . P. R. तन्मौक्तिकं जायते ; सन्मौक्तिकं जायते . T. मुक्ताकलं जायते Bo.n.
K. Be.n. तब्ज्ञायते मौक्तिकम , Bon . ( P . ) & X. P. R. ( wbore ब्जा rightly ) .
( d ) ० ण : ; ° णा :. C. Bo . D. P. B. ● नावममध्यमोत्तमगुणः ; ● णोत्तममध्यमाघ
मगुण : Bo.n. and probably also W. as appears from the Comment
ary the line being omitted in the text गुणः ; ° जुषाम् . N.
संसर्गतीजायते ; संवासती जायते 1 Bo.n. संवासती देहिनाम . C. P. R. एवंविधा
बृनयः N.
N067n
St. LXVII .- = ( See Varahamihira chap . XV . , 13 ) # rûuer
( commentary ) . Comp . Malavikâgnimitra p . 7 .
( Bombay Sans . Class . ) .- S'árdúlavikrídiṭa .
N068
यः प्रीणयेत्सुचरितैः पितरं स पुत्रो
यद्धतुरेव हितमिच्छति तत्कलत्रम् |
तन्मित्रमापदि सुखे च समाक्रेयं य
देतऋपं जगाते पुण्यकृती लभन्ते ॥ ६८ ॥
N068f
• LXVIII . ( a ) य : प्रणयेत् ; प्रीपाति यः Be Bo . X.S. D.P.B. ( ८ ) स
मक्रियं यत् ; ; यदैकरूपम् . P. B. समं प्रयाति K. Be.n. Bo . ( orig . Bo.n. )
समानवृत्ति ( शे ० . १ ) D. ( a ) ° ल ° ° च ° . C.
N068n
St. LXVIII . - T is better construed with a than with #g :.
Ramarshi says पत्युरेव हितमिछाते but adds न रूपादिमा ( चमि ? ) त्यर्थ :
Fasantatilaká .
N069
नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकयनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः
स्वार्यान्संपादयन्ती विततपयुतरारम्भयत्नाः परार्थे ।
सान्त्यैवाक्षेप रूक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्मुखान्दूषयन्तः
सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्प नाभ्यर्चनीयाः ॥३ ९ ॥
N069f
LXIX . ( a ) ° न्न ° ; °° ..T . कथनैः ; नुतिभि : Be . K , ख्याप ; छाद ० .
S. X. व्याव ° . W. ( 6 ) ● र्थान् ; ० र्थम् . D. P.R. ' तन ; " नत . Be Bo .
( orig . Bo.n. ) पृथुतरा ; प्रियतरा ° W. T. पृथुमहा ० C. ° ला :; लैः .
Be . Bo . ° न्तः . K. Be.n. येँ .; ० येँ : Bo.n. ( e ) ; स्थे . K. Be
1. " वाक्षेप ; ० वोपेक्ष . P. R. D. ( where for पे ) . ° मुखा ° ; जना ०. C. x .
W. S. N. दूष ° ; दुःख " . D. Bo.n. N. दुर्मुखान्दूषयन्तः ; दूषयन्तः समन्तात .
G. ( d ) ● न्तःसा ; ° न्तोप्या ०. G. च ° ; व ० . c . x . S. L. W. & noted
in R. ० र्च ; ०६०. Be . Bo . ( orig . Bo.n. ) .
N069n
St. LXIX.- :. The commentator says स्वान्स्वकीया atqomentat गुणान्परेषा
गुणानां कथनैः सह ख्यापयन्तः कथयन्तः स्वान्गुणान्स्वयं न वदन्ति परेषां गुणानुवादा :
क्रियन्ते तेरेय प्रसङ्गेन एतेषां गुणानुवर्णनं क्रियते इति कृत्वा स्वार्थान् & c . But this is
scarcely correct , and it does not indicate any quality to be ad
mired . The meaning is showing their own good qualities
( namely , good nature , freedom from envy & c . ) by describing the
good qualities of others . " Hdeed , act . Raghu . I. , 15 .
= of admirable conduct . Comp . Rajataranginî p . 4 ( Calc . Ed . ) ra
artaû wydawał q : -0 . has for , and the commenta
tor says er a : . But this is not satisfactory , and the
other reading is much better . - Sragdhará .
N070
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै
र्नवाम्बुभिर्मूरिविलम्बिनो घनाः ।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः
स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ७० ॥
N070n
St. LXX . - The identical Stanza occurs in the S'âkuntala . See
introduction . - Vans'astha .
N071
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन
दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन ।
विभाति कायः करुणापराणां
परोपकारर्न त तु चन्देनन ॥ ७१ ॥
N071f
LXXI . ( a ) ° त्रम् ; . I. ( B ) तु ; च . K. P. R. Bo.n. ( c ) वि ० .
भा ० . K. Ben . प ० ; क ° . D. पराणाम ; कुळानाम , N. ( a ) ० रैनंतु ; ० रेण L.
Bo . Be . K. P. R. N. ०३ ण तु . D.
N072
पापानिवारयति योजयते हिताय
गुह्यं च गृहति गुणान्प्रकटीकरोति ।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले
सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ ७२ ।।
N072f
LXXII . ( a ) पानि ° ; पं नि ० . P. D. ( 6 ) °ां च ; झं नि ० S.X. न .
N. • ह्यानि Bo . Be . K. ° टी ; टम् T. ( d ) प्र ; हि Bo.n.
N073
पद्माकरं दिनकरो विकन्चीकरोति
चन्द्रो विकाशयति कैरव चक्रवालम् ।
नाभ्यर्थितो जलधरोपि जलं ददाति
सन्तः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः ॥ ७४ ॥
N073f
LXXIII . ( a ) ची ° ; ° चम् Bo.n. P.R.N. ० शी ° S. X. ( 6 ) ° श ° ;
° स ° L . N. र . W. वाळम् ; ° जाळम् . L. ° बालान् . S. ( c ) जळधरोपि जलम् ;
● पि जलद : सलिलम् .. K. P. Be.n. R. ( d ) ° तेषु कृताभियोगा :; तेषु कृताभियोगः
8. ० तेषु कृतातियोगः T. ° ताभिहिताभियोगा : C. W. ते सुकृताभियोगाः D. " ते
विहिताभियोगा : N.
N073n
St. LXXIII . & c . The cloud even though unasked . .
♫ - application , perseverance . - Vasantatilaká .
N074
एके सत्पुरुषाः परार्थघटका : स्वार्थ परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्याविरोधेन ये ।
तेमी मानुषराक्षसाः परहित स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये निम्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ ७४ ॥
N074f
LXXIV . ( a ) एके ; ये के . S. X. एते Bo . Be . N. P. R. ते ते K. स्वार्थ
म ; स्वार्थान् . N. ये ; ते . X.ST.D. ( 6 ) मध्यस्थाः खलु ते पसर्थषटका : स्वार्थानि
रोधेन ये S. X. ये ; तु Bo.n. ( c ) ° नुष ; ° नव T. - ° थीय ° ; ° थें वि . ° P. नि ० ,
वि ० Bo . K.X. ( d ) नि ० ; तु . W. K. X.S.P.R.N.
N074n
St. LXXIV .- = some . accomplisher . Comp . Mâlati
3Idhava 20 , 26 ( Bombay Sans . Classics ) .- S'árdúlavikridita .
N075
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेखिला :
क्षीरे तापमवेक्ष्य तेन पयसा ह्यात्मा कशानौ हुतः ।
गन्तुं पावकमुन्मनस्तदभवदृष्टा तु मित्रापदं
युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्वीदृशी ॥ ७५ ॥
N075f
LXXV . ( a ) हि गुणा दन्ताः पुरा सेखिळाः ; सकळा दत्ता निआ ये गुणा : P.R.
( b ) ० रेता ० ; ० रोत्सा ० N. ह्या ० ; खा ० D. N. हु ° ; ३० W. ( c ) ● नस्त ° ;
दंत ° Be.n. ( 2 ) ० क्तम् ; ° का K. Be.n. शाम्य ० ; सम्म ०. K. Be.u. पुन
स्लो ° ; पुनस्ता ° S. X. I. गुणस्खी ° Bo.n. ( दृश : १ ) .
N075n
St. LXXV .: = anxious , eager . The more common mean
ing is troubled with anxiety . The commentator explains
this by fd ; I think wrongly . It means ' joined to ' T : does
not make very good sense when taken with the words amongst
which it stands , although it is not quite inexplicable there . It
may be taken with or . The Stanza it need scarcely
be said gives a moral aspect to an actual physical phenomenon ..
S'árdúlavikridita
N076
इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीयद्विषा
मितश्व शरणार्थिनः शिखरिणां गणाः शेरते ।
इतोपि वडवानलः सह समस्त संवर्तक
रहो विततमूर्जित भरसहं च सिन्धोर्वपुः ॥ ७६ ॥
N076f
LXXVI . ( 6 ) ° नः ; ° नाम् . N. ॰णां गणाः ; ° रिपत्रिणः M. K. S. X. Be .
Bo . P. R. D. ( where ०० ) ( 0 ) ● प ; तश्व Ben . ( d ) विततमूर्जितम् ;
विभवमूर्च्छितम् noted in R. Commentary .
N076n
St. LXXVI . - For : ( i . e . demons ) see the Departmental
Second ♦ Book p . 58 ( 2nd Ed . ) where the story alluded to here
is summarized from the Mahabharata . I am indebted to
Professor Bhandarakar for drawing my attention to the story .
faraftai 7 :. See the passage quoted in the note to St.
36 ; but I am not aware of any version of the story which
makes more than one mountain , the Mainâka , seek shelter
with the ocean . For : see Matsya Purâna CLXXIV . , 49
et seq . , and particularly Stanza 58. . Some copies of the com
mentary say समस्तसंवर्तकाः परस्परं जलचरान्भक्षयन्ति which I do not
understand . The : are the Fires of Destruction . Sea
Muir's Sanskrit Texts V. , 161. Also Matsya Purâpa CLXV . 12 .
CLXVI . 59. Râmarshi says of ¶ÎK - UTض¶röⶠ: 3210
BACH UFAHA :. The point of the Stanza according to the
commentary is शरणागतानां दुष्टानामपि संरक्षण सद्भिः क्रियते which is not
correct . The point is rather the immense capacity of great
personages . On fait : which is Râmarshi's reading he has
qêat ca dân : T & T : ; should it not be rather : ? -Prithri .
N077
तृष्णां छिन्धि मज क्षमां जहि मदं पापे रतिं मा कृथाः
सत्यं ब्रह्मनुपाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनम् ।
मान्यान्मानय विद्विषोष्यनुनय प्रच्छादय स्वागुणान्
कोर्ति पालय दुःखिते कुरु दयामेतत्सतां चेष्टितम् | ॥ ७७ ॥
N077f
LXXVIL ( 4 ) ० ₹ ० ० ग- G. कृथाः ; कुरु . D. ( 6 ) सत्यम् ; स्वल्पम् .
G. ° नम् ; ' नान् S. X , I. W. K. P. R. Bo . ( orig . Bo.n. ) .
( c ) ° नु ° ; q ° . S. X. - ° हाद ; ° ख्याप ° C. W. I. N. सान्गुणान् ;
प्रश्रयम् N. ( d ) चेष्टितम् ; लक्षणम् ; C. W. I. Be . T. ( orig . Be.n. ) .
N077n
St. LXXVII . - For the construction of this Stanza see Siddh .
Kaum . II . , 295 and 296 and compare Mâgha I. , 51 together
with Mallinàth's commentary . With here will correspond
the चक्रे in Magha as the सामान्यत्रचन . . I have rejected the read
ing , as it would be a slight obstacle in the way of this
interpretation and as other interpretations of the meaning of
the imperative , associated with the words vai íZAH_or GYMA ,
are wanting in force and propriety . The commentary runs .
thus सत्सङ्गः कर्तव्यस्तेन स्वहितं भवति इति शास्त्राणि ब्रुवन्ति । अतः कारणात्सत
चेष्टनं स्वयमानरति तदेवोपदिशति तत्कथयति रे जन त्वं तृष्णां छिन्धि • • • इत्यादि wat स
स्वयमाचरितं इतरेषामुपदेशश्च | Rámarshi says चेष्टितं चेटा इदमुपदेशवचन
F : -S'árdúlavikridita .
N078
मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णा
स्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः पूरयन्तः ।
परगुणपरमाणूंन्पर्वतीकृत्य नित्यं
निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ॥ ७८ ॥
N078f
LXXVIII . ( 6 ) ° पूर ० ; ० मीण ०. P. N ; in R. over the line ( c )
● ० शून्य ° ; ° णुंद ° Be . Bo . ( orig . Bon . ) .
N078n
St. LXXVIII .: some few only . Comp . in Bha
gavadgith VII . , 3 एतेन मनसा वाचा कर्मणा च सर्वेषामुपकारवन्त इत्यर्थ :
Râmarshi . - Málíní .
N079
किं तेन हेमगिरिणा रजवाद्रिणा वा
यत्राश्रिताय तरवस्तरवस्त एव ।
मन्यामहे मलयमेव यदाश्रयेण
कङ्कोलनिम्बकुटजान्यपि चन्दनानि ॥ ७ ९ ॥
N079f
LXXIX . ( 1 ) ° त्रा ० ; ° स्या ° . S. X. ° त्र . T. Bo . त्रि ; श ° Bo . ( a )
● कुटु ; कटु ° . I. ° न्य ° ; भ ° C T. S. X. ० नानि ; ● माः स्यु : c.r.
S. X.
N079n
St. LXXIX . - ſt , Chaiſk = Meru and Himalaya ( comment
ary . ) esteem , respect ; not a very usual employment of the
root . H is commoner ; but may be seen used in the form
in this sense at Raghu . VIII . , 8 and Mallinâth's commentary rend
ers it by : . This Stanza is given in the Kavyasangraha p .
40. - Vasantatilaká .
N080
रत्नैर्महा स्तुतुषर्न देवा
न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।
सुधां विना न प्रययुर्विरामं
न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ ८० ॥
N080f
LXXX . ( @ ) ° ¥ ° ; ° ¥ ० L. D.P.R..N . ( d ) न ; दि ० ( ! ) .
Bo . K. ° ड ; हि Bon.०T .
N080n
St. LXXX . - Comp . St. 27. For the story see Ramayana re
ferred to in the note to St. 35. See also Matsya Purâna CCI . ,
1-4 and 21-22 . - Upajáti .
N081
कचिद्भूमौ शायी क्वचिदापे व पर्यशयनः
कचिच्छाकाहारी कन्चिदपि च शाल्योदनरुचिः |
कचित्कन्याधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो
मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥ ८१ ॥
N081f
LXXXI . ( a ) भूमी ; भूमी Be.n. पृथ्वी , N. शायी ; शय्या . C. X. S. W.
L. D. K. Be . Bo . G. M. P. R. शय्य : Be.n. N. नः ; नम् . C. D.
M. S. W.L. X. Be . Bo.n. P. R. ● यनै . G. ( b ) ° का ० ; ° खा ० . L.
X. ° री ; ° रः D. M.C.X. S. L. W. Be . Bo . P. R. र . G. ( c )
क ; ० ० का O Bo . ( orig . Bo.n. ) ० वारी ; ° माळी . P. R. ( where ला ? )
दिव्या ; चित्रा G. ( d ) न गणयति ; गणयति न . M.P. B.
N082
ऐश्वर्यस्प विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो
ज्ञानस्पोपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः ।
अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्व्याजता
सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूषणम् ॥ ८२ ॥
N082f
LXXXII . ( a ) ° क्सम् ० ; ° क्यम् ( क्ये ? ) . X. ( 6 ) श्रुत ० ; शम ° Be .
Bo . K. कुल ० . P. R. ( e ) नियांज ० निः काम ०. X. ( 4 ) कारणमिदम् ; का .
लनियमम् . K. Be.n.
N082n
St. LXXXII .- = of all persons , or of all conditions of
life . This alternative meaning is suggested as the text has once
ऐश्वर्यं and at another time प्रभावित सर्वकारण = cause of all i . e . सुजनता
and such other " ornaments . " Râmarshi has for both
yf , at - = Amara Natyavarga 26. See below St. CIX . and
Misc . St. XIX . - S'árdúlavikridita .
N083
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्वरे वा
न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ ८३ ॥
N083f
LXXXIII ( @ ) ° न्तु ; ● न्ति . L. नीति ; लोक ° T. ( 6 ) . ९ ८० ; ०४० .
D. M. ( c ) ° मस्तु ; ° मेव . G. ( 4 ) ° य्या ; या ° , L. D. M. ० वि ० , ० त ० . X.
N083n
St. LXXXIII . - t has no conditional sense , it is equivalent
to अथवा . For पदम् see Siddh . Kaum . I. , 268 वियं बुद्धिमीरयन्ति विचारेण
ada : vaata & : Ramarshi . - Vasantatilaká .
N084
भग्नाशस्य करण्डपीडितसनोम्लनेन्द्रियस्य क्षुधा
कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः |
तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः पया
लोकाः पश्यत दैवमेव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् || ८४ ॥.
N084f
LXXXIV . ( 4 ) पीडि ° पण्डि ● B. ०० ०० ; M. Bo.i.
( d ) लोकाः पश्यत ; खस्थस्तिष्ठति S. X. Bo.n. M. ( where त for वि . )
स्वस्थास्तिष्ठत Be . K. N. P. R. D. Bo . ) [ सुस्था Bo.n. ( B. ) ] कारणम् ;
● चाकुलम् . M. P. R.
N084n
St. LXXXIV . is the box in which the snake charmer
keeps his snakes . This Stanza inculcates fatalism pure and simple ,
and it is not easy to understand why this is included among the
Stanzas of fater by the arrangers of the work . - S'árdúlavi
kridita .
N085
पातितोपि कराघातैरुत्पतस्येव कन्दुकः ।
प्रायेण साधुवृत्तानामस्थायिन्यो विपत्तयः ॥ ८५ ॥
N085f
LXXXV . ( a ) ग ° ; प ० . K. Be.n. Bo . S. ( orig . Bo.n. ) ( b )
साधु ° ; हि सु ° . P. R ° चा ° ° सी ० . Bo . Be . K. ° म ; ° मा ° c . w .
D. ( ? ) ° नाम ; ० नो न ० , Bo.n.
N085n
St. LXXXV . - There is a play on the word here . It means
round as well as conduct , and was applied to the ball
means well rounded , perfectly circular . Such a ball of course re
bounds best . I see that Râmarshi gives the same explanation .
-Anushṭub .
N086
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्यो महान्तिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥ ८६ ||
N086f
LXXXVI . ( c ) ° न्टि ° ; रि ० K. Be.n. ( 6 ) कृत्वायम् ; कुर्वाणो C. S. W.
I. X. T. Be Bo : ( orig . Bo.n. )
N087
छिनोपि रोहति तरुः क्षीणोप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः |
इति विमृशन्तः सन्तः संतप्यन्ते न विकता लोके ॥ ८७ ॥
N087f
LXXXVII . ( 6 ) क्षीणोप्युपप्लुते लोकै . C. W. क्षीणोपि वर्धते चन्द्रः 8. x .
चन्द्रः क्षीणोपि वर्धते लोके T. ( 0 ) ° श ; इथ ° D. सन्तः omitted in W. &
X. ( d ) न विप्लुता लोके ; नैय विभुरेषु S. X. न ते विपदा L. K. Be . Bo . न विधुरेषु
Bo.n. P. R. ( in which two पि for षु ) न विप्लते लोके W. लोकेषु D. न .
लोकेस्मिन् T. न विचषु लोकेषु N.
N087n
St. LXXXVII . faga : afficted , ruined comp . : in the
Mahâvîracharita ( Trith . ) p . 48 or TH Ditto .-- Gíti .
N088
नेता यस्प बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः
स्वर्गो दुर्गमनुग्रहः किल हरेरेरावतो वारणः |
इत्यैश्वर्यबलान्वितोपि बलभिमः परैः संगरे
तद्यक्तं वरमेव दैवशरणं धिग्धिग्वृषा पौरुषम् ॥ ८८ ॥
N088f
LXXXVIII . ( a ) ० स्य ; त्र . L. W. K. Be . Bo . ( 6 ) किळ ; खलु
S. Bo . D. K. X. N. ० तो ; ° णो . P. R. N. ० रणः ; व्हनः Bo ( orig .
Bo.n. ) हनम् . K. Be.n.
N088n
St. LXXXVIII.- . Some copies of the commentary give
ga पुरोहित : as renderings for this . Râmarshi has fare :
: . Teacher or director seems to be the preferable
rendering . HT = weapon . Compare the analogous forms ,
& c . ¶¶ may be taken as either a Tatpurusha or a Dvandva
compound . वथ Rāmarshi says ष ब व
va : tu facing . This is not sufficiently close to the text ,
There are , I think , two ways of taking the words before us ; BLAG
as an interjection and as a separate assertion ; or the
whole thing as meaning " oh fie on abortive valour ! " - S'dr
dúlavikridita .
N089
कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मानुसारिणी ।
तथापि सुधिया भाव्यं सुबिचार्येव कुर्वता ॥ ८ ९ ॥
N089f
( c ) त्यैश्व ; त्याच ० W. T. N. P. R. ° बला ; ° सम ° . K. Ben . ft ;
● त्ये Bo.n. ( ? ) बलभिङ्ग ० ' ; ; मघना भ ° L. D. बलिभिर्भ ° C , W. T. Be . मधवान्भ ०
Bo.n. ( d ) ° दूच ; °°° . S. Be . K. X. D. N. Bo . ( orig . Bo.n. ) वरमेव
दैव ° , ननु दैवमेव S. K. Be . X. D. Bo , ( orig . Bon . ) I. P.B.N.
N089n
St. LXXXIX .-- acts done in a past life comp . infra Stanzas
96 , 99 , and Vidvanmodatarangini pp . 27 , 28 .
प्राप्नोति सर्वोषि जनः फळानि || भाद्यन्तशून्येत्र जगत्प्रवाहे | क्रिया भवेत्कर्मत एव सर्वां ॥
कमपि पुंसां भवति क्रियातो | बीजाङ्करन्यायतया न दोषः ॥ सुविचार्य , The use
of with such a purely verbal form is not common but may
be observed now and then . Comp . Nagânanda ( Bomb . Ed . ) p .
18 Sahityadarpana ( Calc . Ed . 1869 ) p . 124. - Anushtub .
N090
खल्वाटी दिवसेश्वरस्य किरणै : संतापितो मस्तके
वाञ्छन्देशमनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः
प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ ९ ० ॥
N090f
XC . ( a ) ° ल्म ० ० ० N. • तो ; ° ते . Be.n. N. ( 6 ) ग्राञ्छ ; गच्छ ० .
N. विधिवशात् ; द्रुतगतिः N. ताळस्य ; विल्वस्य K. Be Bo . W. P. B.L. ( in
margin ताड ) ( c ) ° वाष्पस्य ; ' वाप्यागु ] I. W : ° त्रोचेः T. ° हा ° ; ° हता .
T. ( d ) भाग्यराहतः ; दैवहतक : N. तत्रैव यान्त्यापदः ; तत्रापदां भाजनम् . W. T.
( where the other reading is noted ) P : R.
N090n
St. XC . - The fact of the tree being the W ( Palm ) adds to the
force of the lines as it gives little or no shade . - S'árdúlavikríditu .
N091
शशिदिवाकरयोग्रहपीडनं
गजभुजंगमयोरपि बन्धनम् ।
मतिमतां व विलोक्य दरिद्रतां
विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ ९९ ॥
N091f
XCI . ( a ) The first two lines change places in S. I. T. D. Bo .
X. Be . N. ( 6 ) ० मयोरपि ; विहंगम N.
N091n
St. XCI . - In the Kavyasangraha this Stanza is given as Vetàla
bhatta's p . 39.Drutavilambita .
N092
सृजति तावदशेषगुणाकरं
पुरुषरत्नमलंकरणं मुवः ।
तदापे तत्क्षणभङ्ग करोति चे .
दहह कष्टमपण्डितता विधेः ॥ ९ २ ॥
N092f
XCII . ( b ) [ र ० ; य s . A. ]
( c ) [ ' दपि ; ° दनु T. M. ] ( d ) [ तिचेद ; त्यही अ ° T. ]
N092n
St. XCII .. तावत् = प्रथमम् . ( commentary ) I think gara ata
means " does , indeed create but " & c . A may mean the
jewel man , or a jewel of a man ( i . e . a jewel - like man . ) The for
mer is preferable . - Dratavilambita .
N093
पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किं
नोलकोप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् ।
धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणं
यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥ ९ ३ ॥
N093f
XCIII . ( b ) ° को ; ° का . S. प्यवळीकते याद ; न विलोकयन्ति च S. X. ० ध्यव
लोक्यते यदि L. W. Bo . ( d ) तन्मार्जितुं कः क्षम :; देवस्य किं दूषणम् . S. X.
N093n
St. XCIII.- for is not uncommon . See for one instance
Vairâgyas'ataka St. 71. The correlative , it will be also observed ,
is wanting . On , vide supra Stanza 49. - S'árdúlavikridita .
N094
नमस्यामो देवाननु हतविधेस्तोपे वशगा
विधिर्वन्द्यः सोपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः ।
फलं कर्मायत्तं किममरगणैः किं च विधिना
नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ ९ ४ ॥
N094f
XCIV . ( a ) ह ° ; न ° Be.n . ( where also are noted हन्त , हित for इत )
( c ) किममरगणैः ; यदि किममरै : Be . Bo . D. K. M. P. R. N. ( where
" C मय ० for मम . )
N094n
St. XCIV .: is a denominative , see Siddh . Kaum . II . 230
,, & particle of emphasis Amara III . , 247 Nânârtha .
comp . in S'akuntala , or Viracharita p . 17. A similar
word is for which see Vairagys'ataka St. 8. Literal trans
lations of both these words are common in Marathi in the same
sense . Râmarshi's rendering of a byd is correct as far as it
goes , but feeble . thor : = who gives merely the fruit
severally appertaining to each act . A somewhat similar ex
pression occurs in the S'ariraka Bhashya Badak¶
Tarde ( p . 38 ) on which the gloss is as follows aranâ » .
स्थितानि देशकालनिमित्तानि येषां कियाफलानां तदाश्रयस्येत्यर्थः स्वर्गस्य क्रियाफलस्य
मेरुपृष्ठं | देशः देहवातादू कालः उत्तरायणमरणादिनिमित्तं प्रतिनियतम् Ramarshi
construes प्रतिनियत with कर्म saying प्रतिनियतं नियमितं यत्कर्म तस्य एवं मुख्य
केवलं का फलं ददाती ते तथा I rather think it ought to be construed
with . too should , I think , be taken only in the sense of
bere not . For the dative : see Siddh . Kaum . L , 282. In the
Kavyasangraha this Stanza is given as belonging to the S'ânti
s'ataka see p . 300. - S'ikharini .
N095
ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डमाण्डोदरे
विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासंकटे ।
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः
सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ ९ ५ ॥
N095f
XCV . ( b ) क्षिप्तो महा ; न्यस्तो महा ● Be.n. क्षिप्तः सदा D. P. ( c ) ° टनम् ;
● यणम् Bo.n. कारितः ; सेवते N.
N095n
St. XCV . DESHID is a common expression comp . Vîra
charita p . 17 or Sahityadarpana p . 97. The allusion is to the
story of Brahms coming out of the primordial egg the two
halves of which then became Heaven and Earth . See Manu
I. , St. 11 , 12 13 and Matsya Purâna II . , 28 et seq . re
fers to the work of Brahma within the egg in the formation of
things . Râmarshi says ब्रह्माण्डभाण्डानि far विधातुं farà नियम्यते but what is then
the meaning of उदर ? गहन is explained by वन and संकट in one
copy of the commentary . By Râmarshi it is explained thus *
विपिन कवा . महासंकटे is explained by अतिसंवाधरूपे by Ramarshi . There
are it seems to me two ways of interpreting this expression ( 1 )
गहन being taken as meaning forest , and महासंकट 88 8 Bahu
vrihi meaning full of great difficulties ; ( 2 ) गहन being taken as
an adjective , महासंकटे as meaning “ in the great difficulty . " For the
latter interpretation , which I prefer , may be compared भूरिंदोषगहनो
दर्यामयः in Viracharita p . 59 or विवेकप्रसादुपचित महामोहगहनो । विकार :
कोपन्तर्जंडपति च तापं च कुरुते in Malati Madhava p . 55. For भिक्षाटनं कारितः
see Siddh . Kaum . II . , 278. कपालपाणिपुटके should be taken as a Ma
dhyamapadalopi - compound equivalent to कपालसहितपाणिपुटके . The
story of Rudra's begging with a skull in his hand may be seen
summarised from the Skanda Purâna in the note to Chandakau
s'ika p . 45 ( Calc . Ed . ) . Râmarshi interprets it differently . He
says कपालं तुम्बीफळशकलं तदेव पाणिपुटकं हस्तपुटकम् . But this is obvi
ously not satisfactory . श्रीसूर्ये इत्युपलक्षणम् | चन्द्रादयो ग्रहा अपि भ्रमन्ति }
says Râmarshi . The sentiment of this Stanza again shocks the
orthodoxy of the commentators . One copy of the commentary
has the following ब्रह्मविष्णुसूर्यादीनां प्राचीनकर्म वर्तते इति वक्तुं नैवोचितम् ।
दृष्टान्तस्तावदेकदेशी वर्तते । तैयैस्कार्यमकृतं तस्कुर्वन्ति । दृष्टान्तस्तु लोकव्यवहारार्थ
लिखितः कर्मणि महत्वस्थापनार्थम् || But the idea is not so uncommon &
one as this indicates . Thus in the Yoga - Vâsishtha quoted in the
commentary on the Ramayapap . 12 ( Bomb . Ed . ) we read तेनापि शापितो
विष्णुः सर्वज्ञत्वं तवास्ति यत् ॥ किंचित्कालं हि तत्स्यवस्था लमज्ञानी भविष्यास . And this
is given as the occasion of Vishnu's incarnations . Another account
of them may be seen at Matsya Purâņa XLVII . , St. 103-4 where
Bhrigu says to Vishpu : यस्मात्ते जानतो धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता ॥ तस्मान्वं सप्त -
कृत्वह मानुषेधूपयन्स्यसि ॥ ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः ॥ लोकस्य हितार्थाय
जायते मानुषेविह ॥ This Stanza occurs in the Kāvyasangraha p .
Sardilavikridita .
N096
नैवारुतिः फलति नैव कुलं न शीलं
विद्यापि नैव न च यत्नकतापि सेवा |
भाग्यानि पूर्वतपसा खलु संचितानि
काले फलान्त पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ ९ ६ ॥
N096f
XCVI . ( a ) ° वा ० ; ° का . I. ( b ) नैव ; न चापि ID . P. R. ( c ) सा ;
● साम् . I. खलु ; किळ . D. K. P. R. Be.n. संचि ; संवि ० W. सचि ° C.
N097
बने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये
महार्णवे पर्वतमस्तके वा ।
सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा
रक्षन्ति पुण्यानि पुरा कृतानि ॥९ ७ ॥
N097n
St. XCVII . --विषमस्थिनम् Rámarshi renders this by वातरोगादिना
a . But there is no authority for this meaning . It means placed
in a dangerous or difficult position . Comp . Bhatti . VI . , 88. are
मासानं दूनं विषमस्थ : कपिद्विषम् ॥ प्रायुङ्क & c . where one commentary says
विषमे दुर्गपते तिष्ठतीनि विषमस्थ : and the other विषमे कृच्छ्रे तिष्ठतीति . Com
pare also Mrichchhakatika p . 310 ( Calc . Ed . ) , or Bhagavadgîtâ
II . , 2 where S'aukara renders it by . The idea is that
in whatever place and in whatever circumstances one may be
placed , the merit accumulated in a previous birth is always ready
with its help . - Upajati .
N098
या साधूंश्च खलाकरोति विदुषो मूर्खान्हितान्द्वेषिणः
प्रत्यक्षं कुरुते परोक्षममृतं हालाहलं तत्क्षणात् ।
तामाराधय सक्रियां भगवतीं भोक्तुं फलं वाञ्छित
हे साधो व्यसनैर्गुणेषु विपुलेष्वास्थां वृथा मा कृथाः ॥ ९ ८ ॥
N098f
XCVIII . ( a ) भूंथ ; ° न्हि . Be . K. ( c ) सन्क्रियाम् ; चण्डिकाम् . D.
शंकरीम् K. Be.n. चक्रिकाम् P. R. noted as & various reading in L.
वक्रिक्राम् noted as & Variant in S. ● तीम् ; ' तो . T. भोक्तम् ; दात्रीम् . K.
Be.n. ( d ) हे साबो ; मोहाद्धी ( ब्धौ ? ) . Bo.n. व्यसनैः ; व्यसने Bo.n. लमलम् .
D. नमतो K. Be.n. P. R. ०५० ० ० Be . Bo . K. मै ( १ ) D. ° स्थाम् ;
● स्था ० W. D.
N098n
St. XCVIII .- = well - wisher . Comp . Kirâta I. , 4 - good
conduot , as in Sakuntala शकुन्तला मूर्तिमंती च सक्रिया व्यसनैः = constant
application , perseverance . With the reading which would
seem to mean " crookedness " , the meaning of the Stanza must be
" that which makes wicked men of good ones " & c . This is also the
meaning according to Râmarshi with the reading which
he interprets to be either I or , though he does not
show how it suits the meaning to interpret चह्निका as सरस्वती .
Possibly it may refer to the power of speech " to make the
worse appear the better reason . " वक्रेण विनास्मिन्युगे फलं न भवनि ( com
mentary ) . With of course the meaning is " that which
makes good men of wicked ones . " - S'árdúlavikridita .
N099
गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यमादौ
परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन ।
अतिरभसतानां कर्मणामाविपत्ते . ।
र्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ ९९ ॥
N099f
XCIX . ( a ) गुणवदगुणवहा ; सगुणमपगुणे वा P. R. ° मादी ; जातम् . 18. X.
K. D.P.R. Be.n. N.
N099n
St. XCIX . - _ = TRUTH ( Râinarshi ) which in its
ordinary sense seems scarcely to be correct ; it means the collec
tion of acts i . e . all acts whatever ; a very common expression ,
compare ч Uttararâmacharita 143 and see the Kosha cited
under Raghu V. , 1 by Mallinâtha . : up to the time
of death . = result , oftener bad than good result .
Máliní .
N100
स्थाल्यां दैडूर्यमथ्यां पचति तिलखलीमिन्धनैश्चन्दनायैः
सौवर्णेल लामो लिखवि वसुधामर्कमूलस्प हेतोः ।
छिला कर्पूरखण्डान्वृतिमिह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्
प्राप्येमां कर्मभूमिं न चराते मनुजो यस्तपो मन्दभाग्यः ॥ १००
N100f
C. ( a ) ° डू ° ; ° दू ° Be Bo . P. तिळखलीम् ; तिळखलिम् . S. X. W.
K. Bo.n. तिळखळम . P. B. N. तिळकण्मन् . T. च लशुनम् . C इन्धनैश्चन्दनाद्यैः ;
चन्दनैरिन्नौधे : S. X. Be . W. ( where नो for नी ) P.R.N. ( where चा for च )
जङ्गलानिन्धनौपैः Bo . चन्दनन्विना : C. T. Ben . ( b ) विलिख ; निखन ; I ' .
● धाम कंम् ; व कर्ममू . W. ' कर्मतू ° C. ° भामर्कतू ° . P.N. ( c ) ° न्यू ;
° न्भू ° T. न ° S. ०३० ; ०६०. Bon . ( d ) न चरति ; प्रचरति iS . चरति न .
I. न भजति . N.
N100n
St. C .- = Ramarshi . is given in the Medi
ni Kosha as meaning i . e . the refuse after the oil is extract
ed ; from that like , & c . . For the case
here see Siddh . Kaum I. , 295 . It is an emetic and has other
bad effects . HÎC कर्पूर = TRâmarshi . I am told that it is a thing re
sembling arrowroot . : collection . Comp . Kâdambarî p . 44 and
elsewhere . . This world is often so - called . The idea is some
what similar to that of Bishop Butler who calls this a world for
man's probation . See Ramayana ( Bomb . Ed . ) Ayodhyâkâṇḍa
CIX . , 28 ( p . 205 ) đểH THI THỬ DỊCH đi dTEJHH . See also Muir V. ,
325 ( Ed . 1870 ) fatti aventure at which fixes the mean
ing precisely . Ramarshi renders it by भरतखण्डे जन्म सपस् = खधर्मे
fer , ( commentary ) Râmarshi . S'ankara in his comment
ary on the Pras'na Upanishad renders it by . The idea
expressed in the several analogies in the first three lines is that
of good things misapplied , which is exactly the idea of the
fourth line also . The opportunities given by birth in this
world are lost when is not practised . - Sragdhará .
N101
मज्जत्वम्भति यातु मेरुशिखरं शत्रूजयत्वाहवे
चाणिज्यं कृषिसेवनादि सकला विद्याः कलाः शिक्षतु ।
आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं
नाभाव्यं भवतीह भाग्यवशतो भाग्यस्य नाशः कुतः ॥ १०१ ॥
N101f
CI . ( a ) ° रम् ॰ ; ०३. D. ' त्रूञ्ज ; त्रु ज ° Bo . ( orig . Bo.n. ) ( 6 )
● ज्यम् ? ज्या ०. Bon . ● द्याः क ° ; ° द्याक ° T. ° ळाःशि ° ; ° ळा शि ० . P.R.
● क्षतु ° ; ° क्षितु ° . W. क्षतुम , X. ( a ) भाग्य ; क . P. R.N.
N101n
St. CI .-- A man may do the most difficult and dangerous things
in order to do what is fated not to happen or to avoid what
is fated to happen . But he will fail . - S'árdúlavikrêḍita .
N102
भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं
सर्वो जनः सुजनतामुपयाति तस्य ।
कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा
यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य ॥ १०२ ॥
N102f
CII . ( a ) त ° ; य ° N. ( b ) ° व जनः ; वें जना : L. D. Bo.n. सु O ; स
P. B , N. ° ति ; ° न्ति . L. Bo.n. तस्य ; सद्य :. I. ( c ) कृना ; कृत्वा . बाउछा ,
W .; १०. W.
N102n
St. CII .- = full of excellent treasures and jewels , or
full of jewels in excellent collections . Râmarshi says संनिधौ fût समीपे añîì
रस्नैरुत्कृष्टवस्तुभि : गवाश्वान्नवस्त्रादिभिर्मणिभिवो पूर्णा , of course he reads संनि ० .
for . But the construction is not a very good one . - Va
santatilaká .
N103
को लाभो गुणिसंगमः किमसुखं प्राज्ञेतरैः संगतिः
का हानि : समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्त्रे रतिः |
कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा कानुव्रता किं धनं
विद्या किं सुखमप्रवासगमनं राज्यं किमाज्ञाफलम् ॥ १०३ ॥
N103n
St. CIII . -समयच्युति : letting slip an opportunity यस्मिन्समये यदवइये
कर्तव्यं तन्नकृतं समयो गनः ( commentary ) . अनुव्रता - पतिव्रता ( commentary ) .
Comp . Râmâyana ( Gorresio ) XIX . , 24 . = the fruit of
which is the capacity to command , to enforce obedience . Comp .
St. 48 and note . The commentary says somewhat obscurely.- .
I ज्ञया सर्वे शुभाशुभं भवति सामर्थ्य वर्तते तदेव राज्यम् । उक्तं च । पञ्चा ( ? ? ञ्च - X. )
Taft & Hai cft d . - S'árdúlavikridita .
N104
मालतीकुसुमस्येव द्वे गती ह मनस्विनः ।
मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्प शीर्यते वन एव वा ॥ १४ ॥
N104n
St. CIV . The first line is ungrammatical , unless is taken
as an expletive by itself . But is not used in the class of works
to which these S'atakas belong . See St. 33. - Anushtub .
N105
अप्रियवचनदरिद्रः प्रियवचनाढयैः स्वदारपरितुष्टैः ।
परपरिवाद निवृत्तैः क्वचित्क्कचिन्मण्डिता वसुधा ॥ १०५ ॥
N106
कदर्पितस्यापि हि धैर्यवृत्ते
र्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमाम् ।
अधोमुखस्यापि कृतस्य वन्दे
नधिः शिखा याति कदाचिदेव ॥ १०६ ॥
N106f
CVI . ( b ) बुद्धेविनाशो न हि शङ्कनीय : K. Be.n. ( c ) कृतस्य वन्हेन ;
तनूनपानी ना ० K. Ben . ( d ) ° ति ; ° न्ति . N.
N106n
St. CVI . is not a very usual construction . The
reading of K. is better . - Upajáti .
N107
कान्ताकटाक्षविशिखा न खनन्ति यस्य
चित्तं न निर्दहति कोपरुशानुतापः |
कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न लोभपाशे
लोकत्रयं जयति कृत्स्नमिदं स धीरः ॥ १०७ ॥
N107f
CVII . ( a ) खन ; दह ° all except D .. K. Bo . ( Bo.n. has दह ० ) ;
न . N. ( b ) ° शानुसाप :; ' तानुलाप : S. L. X. Bon . ° शानुपात : D. ( e ) क ° ;
व ० Bo . ( orig . Bo.n. ) त ° N. ० शे :; ° शा Be . D. K. Bo . P.R.N.
( 17 ) श्री ; ती Bo . ( orig . Bo.n. ) .
N107n
St. CVII. has been adopted instead of the of C.
and the other copies , because , among other reasons , निर्देहति occurs
immediately afterwards . - Vasantatilakú .
N108
एकेनापि हि झूरेण पादाक्रान्तं महीतलम् ।
क्रियते भास्करेणेव स्फारस्फुरिततेजसा ॥ १०८ ॥
N108f
CVIII . ( a ) पहि , ह T. पा ० ; ° T . P. मही ; क्षमा K. ( 6 ) ° णे ;
० रस्ये ° W. ०३०. P. R. स्फारस्फुरित ° ; स्फुरत्स्फारित I. परं स्फुरति W.
स्फारं स्फुरित K. परिस्फुरवि . C.
N108n
St. CVIII - T = ray or foot . In the latter sense there would
seem to be an allusion to the Vâmana incarnation of Vishnu for
which see Matsya Purâ na CCXLVI . , 66 et seq . fta . Comp .
Vairâgyas'ataka St. 42 , occurs in Malati - Madhava p . 181 .
Ramarshi . - Anushtub .
N109
वास्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणा
न्मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते ।
व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते
यस्याङ्गेखिललोकबल्लभतमं शीलं समुन्मीलति ॥ १० ९ ॥
N109f
CIX . ( a ) कुल्या ; कूपा Be.n. ' जात् ; ॰णम् Bon . ( b ) ° ला ० ; ° खा ० P.
° तिः सद्यः ; ° तै : सङ्घ : T. ( e ) व ; ° चय ° C . W. ( a ) °े ° ; °° . S. X.
N109n
St. CIX . - For the genitive , compare , HARLEY
गुनन्दनीपि ( Uttararamacharita ) माल्यगुण = flower - wreath . शीलं - सदाचारी
ब्रह्मचर्ये वा Ramarshi and see note St. 82. कुरक्षायते = मृगवङ्गीतो
HA Râmarshi . But there is no propriety in . It is rather
mildness that is meant here . - S'árdúlavikridita .
N110
लज्जागुणौघजननीं जननौमिव स्वा
मत्यन्तशुद्धहृदयामनुवर्तमानाम् ।
तेजस्विनः सुखमसूनपि संत्यजन्ति
सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ ११० ॥
N110f
CX . ( a ) ° ज्जा ; ° डजाम् . P. R. Be.n. जननोमिन स्वाम् ; इव वर्तमानाम् .
S , जननीमिवाद्याम् . D. P. 8. ( in which two यम् for द्याम् ) ( 6 ) मनुवर्त
मानाम् ; मनुवर्तमाना : Bo . Be . K. P. R. " मनिवर्तमाना : D.
I. ( a ) भग्रा ; दुर्गा . D. P. R. हृदयम् ; वदनम . D. य ° ; त ° . D. K.
वदनम् ; हृदयम् D. यह ° सह ° . P. R. ( c ) शंसि ; श °ि D. P.
N110n
St. CX .: ( commentary ) I prefer
the interpretation modesty and many other good qualities . The
commentary in M. countenances this interpretation . -
and may be interpreted , I think , so as to go both
with and , the first as applied to mother meaning of
very pure heart and the second always obediently following
after one . As applied to t , the former would mean that by
which the heart becomes pure and the latter , always going
with one , always binding . Agar Awata = either abandon
comforts and even life , or abandon even life with ease i . e .
without hesitation . For the former comp . Naishadha I. , 60 .
सत्यमेव व्रतं तदेव व्यसनं ये ते as given in the commentary and in
Râmarshi is inaccurate . It should be aftà ; Râmarshi reads
and explains it by and he also reads
: to which is taken as the object . - Vasantatilaká .
N111
अग्राह्यं हृदयं यथैव वदनं यदर्पणान्तर्गतं
भावः पर्वतसूक्ष्ममार्गविषमः स्त्रीणां न विज्ञापते ।
चित्तं पुष्करपत्रतोपतरलं विद्वद्भिराशंसितं
नारी नाम विषाकुरैरिव लता दोषैः सभं वर्द्दिता ॥ १ ॥
N111n
Stanza I. - HIT :. For the meaning of this word see Raghu II . ,
26 and Kumara . III , 68 with Mallinatha's comments on those two
passages . See also Sringâras'ataka 2 , where the commentator ren
ders it by चित्ताभिप्राय as Ramarshi renders it here . सूक्ष्ममार्ग- अलभ्यमार्ग
( commentary in M. ) a narrow path . is a very common
simile for every thing fickle , unsteady , a : in the sense of a
not the more usual hoped or expected . The defects pointed out
in the first three lines like germs of poison develop as a woman
grows . H is an idiomatic expletive equivalent to " verily " com
pare note to St. 20. The commentary in M. and Râmarshi have
नामति संबोधने which is not quite intelligible ; should it be संभावने ?
See note Stanza 57 supra . - S'árdúlavikrtḍita .
N112
अभिमुखनिहतस्य सतस्तिष्ठतु तावज्जयोथवा स्वर्मः ।
उभयबलसाधुवादः श्रवणसुखस्यैव तात्पर्यम् ॥ २ ॥
N112f
II . ( c ) ° वळ ; त्र D. ( a ) सु ० ; मु ० . D. श्रवणसुखोसो बलात्यर्थम् M.P.
R. ( in whioh two ना for ला ) . श्रवणमुखस्यैनास्त्यंतर्थः ( ° स्यैव मारत्यर्थ : १ ) . D.
N112n
St. II . i . e . in battle . For the idea of the first line
comp . Bhagavadgitâ II . , 38 Manu VII . , 89 or the following
Stanza quoted by Madhusûdana Sarasvatî under Gîtâ I. , 31
पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड्योगयुक्तच रणे चाभिमुखो हत : || “ Praise
from both armies is exceedingly pleasant to the ear . " The Stanza
means that whether a man killed in the front ranks in a battle
does or does not obtain victory or heaven , he certainly must ob
tain the eulogy of both sides , and that is very substantial gain .
The reading of M. as will be seen is different . But I do not
understand either the text or the comment . The latter is as fol
lows : असो श्रवणमुखः अत्यर्थे वळातिवलं बध्नानि || किलक्षणः स श्रवणसुख : उभयबळ
साधुवाद : उभयगळे सानुवादी यस्य सः . Aryd .
N113
इयत्येतस्मिन्वा निरवधिचमत्कृत्पतिशये
वराहो वा राहुः प्रभवति चमत्कारविषयः ।
महीमेको मनां यदयमवहद्दन्तसलिलैः
शिरःशेषः शत्रुर्निगिलति परं संत्यजति च ॥ ३ ॥
N113n
St. III . - This Stanza is rather puzzling . The third line al
ludes to the third Avatara of Vishnu ( for which see Matsya Pu
râņa CCLXVIII . , 63 et seq . ) . The last to eclipses for which
see Matsya Purina CCLI . , 16. - : would be a better read
ing , though the mea ning remains the same . The first two lines
should probably be rendered as follows : - " In this excess of
boundless wonder which is so great , the Varâha or Rahu is prin
cipally the object of wonder . Since the one & c . " I cannot explain
the in af . There must be something wrong in the
Stanza . But only one copy has it , and I can make no conjecture
at a better reading . - S'ikharini .
N114
उदन्वच्छना भूः स च निधिरपां योजनशतं
सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति ।
इति प्रायो भावाः स्फुरदवधिमुद्रामुकुलिताः
सतां प्रज्ञोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते ॥ ४ ॥
N114f
IV . ( a ) ० च्छ ० ; ० ९च्छ ° . K. ' तम् ; तैः R. P. ( a ) प्र ० प्रा ० . P.M.
“ मा ; ● मो . K. ° ते ; ताम . K.
N114n
St. IV . - The earth , the ocean , and the sky , are all limited , only
the intellect of great personages is unlimited . see Siddh .
Kaum . I. , 268 ( ai fint :) afturi takes the measure of ,
comp . Viracharita ( Trith . ) 110 l : contracted
within distinct boundary - marks i . e . the bounds are clearly
visible . S'ikharini .
N115
एको देवः केशवो वा शिवो वा
एकं मित्रं भूपातर्षा पतिर्वा ।
एको वास : पत्तने वा वने वा
एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥ ५ ॥
N115f
V. In D. the third and fourth lines interchange places . In M.
the fourth is second , the second third and the third fourth .
N115n
St. V. - The first line but , curiously enough , stopping at
a , may often be heard repeated by our old people . At p . 43 of
the Kavyasangraha this Stanza is given as Ghaṭakarpara's , and at
p . 46 as Halayudha's . The idea of the Stanza is that all
should make their choice of the alternatives stated . The two
cannot be joined . - S'alini .
N116
कमठकुला चल दिग्गजफणिपतिविधृतापि चलति वसुधेयम् ।
प्रतिपन्नममलमनसां न फलति पुंसां युगान्तपि ॥ ६ ॥
N116n
St. VI . -कुळाचल . These are thus enumerated महेन्द्रो मलयः साः
शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुळपर्वताः || ॥ See Kādambari p . 2 .
Táránâth's note दिग्गज - ऐरावत : पुण्डरीको वामनः कुमुझेञ्जनः । पुष्पदन्तः
ainu : guama few : Thus Amara . The Ramayana gives
the differently , namely , for the East , for the West ,
for the South , and for the North . The Stanza as it
♦ stands is not quite intelligible to me . seems to mean mov
ing away - nearly the same thing as and the implication ,
as the words stand , is that H & c . are not ABUJA : .- Âryű .
N117
कि कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मां न क्षिपत्येष यत्
किं वा नास्ति परिश्रमो दिनपतेरास्ते न पनिश्चलः ।
किंचाङ्गोकतमुत्सृजन मनसा लाग्यो जनो लज्जते
निर्वाह : प्रतिपन्नवस्तुषु सतामेताद्ध गोत्रव्रतम् ॥ ७ ॥
N117f
VII . ( a ) ● त्येष यत् ; त्यॆव यः M. ( b ) ० रा ० ; ₹ ० . Ben . यन्त्रि ;
योनि ०. M. ० ळ :; ° ळात . D.
N117n
St. VII . - The third line must be taken as a question like the
previous two . Construe the last line thus af vat vazi ( va )
प्रतिपन्नवस्तुषु : . For vide supra St. 28. note . This Stanza also
occurs in the Mudrârâkshasa Nataka p . 79 ( Calc . Ed . ) .
S'árdúlavikridita .
N118
को न याति वश लोके मुखे पिण्डेन पूरितः ।
मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥ ८ ॥
N118n
St. VIII . - The last line alludes to the flour applied to a
Mridanga before it is played upon . E means a ball of food .
Vide supra St. 31. - Anushtub .
N119
क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः स्वभरणव्यापारमात्रोद्यताः
स्वार्थो यस्य पदार्थ एव परमो नैकः सतामग्रणीः ।
दुःपूरोदरपूरणाय पिबति स्रोतःपति बाडवो
जीमूतस्तु निदाघसंभृतजगत्संतापविच्छित्तये ॥ ९ ॥
N119f
( c ) चा ; ल ० Be . Bo . K. D. न्न मनसा ; समनसा . D. ऊजन इव . P.
R. न महसा ( Prima manu ° न्न सहसा seounda manu ) in Bo.n. & Be.n.
( d ) बु ; नि M. P. R. Bo.n. वि ( नि ? ) D.
N119n
St. IX.TTT : filling ( i . e . benefitting ) oneself . Comp . tit :,
: . " There is not even one leader of the good to whom the in
terest of others alone is his own interest . " # or is the fire in
the ocean . About it see supra St. 76. note . E must of course
be construed with 7. In the last two lines the Vâdava is to be
taken as an instance of the . The cloud is an instance of the
But this does not seem to be very clearly stated . - S'árdúlavikridita .
N120
दूरादर्थ घटयति नवं दूरतश्चापशब्दं
त्यक्त्वा भूयो भवति निरतः सत्सभारञ्जनेषु ।
मन्दमन्दं रचयति पदं लोकचित्तानुवृथा
कामं मन्त्री कविरिव सदा खेदभारैरमुक्तः ॥ १० ॥
N120f
X. ( 6 ) ° रतः ; ° यतम् . K. ° सभार अनेषु त्सभापादनेषु M. कथापादनेषु
P. R. ( c ) वृ ० ; ० र ० D. ( d ) खे ° ; खे ° D.
N120n
St. X .- ( 1 ) meaning from afar i . e . in an unexpected
and striking way , ( 2 ) wealth from afar . = ( 1 ) mistakes i.e.
in the formation & c . of words . ( 2 ) offensive expressions -
( 1 ) assembly of learned persons ( 2 ) councillors . TH ( 1 ) word
( 2 ) step . The commentary in M. runs as follows : मन्त्री T GUET दुराल
रमण्डलान्नवं नवीनमर्थ वनं घटयति संपादयति ॥ चान्यद्दूरतः अपशब्दमन्यायं घटयति
संपादयति || कार्ये कृत्वा सत्सभापण्डितसभा ( sic . ) भापादनेषु व्यापारणेषु निरती भवति ||
पुनमन्त्री मन्दमन्दं प रचयति स्थानं करोति ॥ कपा ( sic . कथम ? . ) लोकचित्तानुवृत्या
• • • • कविः । किं कुर्वते ( sic . ) दूरादास्मशक्तेः नवमर्थ शास्त्रार्थ घटयति । चान्यहूरतो
पशब्दं पश्यति || शास्त्राणि कृत्वा भयः पुनरपि सत्सभापादनेषु विस्तारणेषु निरती भव
ति || सावधान : स्यात् || चान्यन्मन्दमन्दं पदं रचयाने योजयते || करा ( sic . again )
लोकांचनानुवृच्या . Were it not that the construction of कृत्वा , or व्यक्त्वा
as we have it , bas been otherwise stated in this commentary , it
would be unnecessary to point out that the correct construction
is आवशदं च दूरनव्यक्ता ... निरतो भवति . - Mandákrántd .
N121
दैवेन प्रभुणा स्वयं जगति यद्यस्य प्रमाणीकृतं
तत्तस्योपनमेन्मनागपि महान्नैवाश्रयः कारणम् ।
सर्वाशापरिपूरके जलधरे वर्षत्यपि प्रत्यहं
सूक्ष्मा एव पतन्ति चातकमुखे द्विवाः पयोबिन्दवः ॥ ११ ॥
N121f
XI . ( a ) ० स्प ; ° रित Bo . ( orig . Bo.n. ) ( 6 ) ० मे ० ; ०३.० ° K. Bo . Be .
M. ( c ) ° रके ; ° भरते Bo . ( orig . Bo.n. ) Be.n. ° पि ; ° पः . Bo.n.
N121n
St. XI . -- प्रमाणीकृनभ् = प्रमाणोतं कृतमित्यर्थः ( commentary in M. )
which itself requires explanation . प्राप्यत्वेन निर्णनम् ( Ranarshi )
which is better . It means " settled as one's measure i . e . 28
one's proportion or share " उपनमेत् is better than उपनयेत् in the
sense of “ will go to " as in इदमुपनतमेवं रूपमष्टकान्ति in Sakuntala .
उपनयेत् the commentator in M. explains by ठी ( sie . टी ? ) कयेत्प्राप्नो
वीस्यर्थ :. But this is avoiding the difficulty . Both उपनयेत् and ढोकयेत् ,
unlike प्राप्नोति ( which is a correct rendering for उपन मेत् ) , require
a subject who should cause to go . This subject it is difficult to
find except by the awkward way of supplying . On the other
reading तत् wonld be the anbject not the object as here . महानाश्रयः
मनाद्यविकरणम् says Ramarshi ; resort to a high place & c . भाशा
quarters , directions , द्विवाः = two or three . Panini V. , 4 , 73. -
S'árdúlavikridita .
N122
परिचरितव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति न सदुपदेशम् ।
यास्त्वेषां स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥ १२ ॥
N122f
XII . ( 6 ) यद्यपि कथयन्ति न सदुपदेशम् ; यद्यप्युपदिशन्ति न S. यद्यपि कथयन्ति
मा सदुपदेशम् . Bo . ( ८ ) ले ; स्ले ० S.
N122n
St. XII . - The reading वा does not make sonse . नो for न would
suit both sense and metre . I ordinary random conversa
tion . Comp . Viracharita 4 ( Trith . ) – Arya .
N123
: कन्दुकपातेनोत्पतत्यार्यः पतन्नपि ।
तथा त्वनार्यः पतति मृत्पिण्डपतनं यथा ॥ १३ ॥
N123n
St. XIII . -कन्दुकपानेन पतति is a curious construction “ falls with
the fall of a ball " i . e . so as to rebound . The construction of the
second line is also curious . Râmarshi's comment runs as follows :
आर्यः श्रेष्ठः पुमान्प्रायः बाहुल्पेन स्वभान वा पतन्नपि विपदं मन्नपि उत्पनति ऊर्ध्वं
गच्छनि संपदं प्रतीस्पर्थः || केन तुल्यं कन्दुकपातेन सह कदुकावत् । यथा कन्दुकः
पतंन्नुपनति तु पुनः अनायैः खळस्तथा पतति अस्य ( sic . इय ) ति तथा कथं यथा
गृण्डितनं मृदः सूचिकायाः पिण्ड : सारज : संघानः तस्य पननं यथा भवति न नु कदा
चिदुसतनं भवेतू , - Anushtub .
N124
यदि नाम दैवगत्या जगदसरोजं कदाचिदपि जातम् ।
अवकरनिकरं विकिरति तरिक कुकवाकुरिव हंसः ॥ १४ ॥
N125
यन्त्रागा मदभिन्नगण्डकरटास्तिष्ठन्ति निद्रालसा
द्वारे हेमविभूषणाश्च तुरगा वल्गन्ति यदर्पिता : ।
वीणावेणुमृदङ्गशङ्खपट हैः सुतस्तु यहोयते
तत्सर्व सुरलोकदेवसदृशं धर्मस्य बिस्फूर्जितम् ॥ १५ ॥
N125f
XV . ( a ) भिन्नगण्ड ; वारिभिन्न ° P. R. ( b ) हेम ; स्वर्ण ; P. R. ० षणा ० , ० षि
ता ° P. B. Bo.n. ( orig . Bo . ) बल्ग ° ; हेम ° Bo.n. ( L. ) ऋष ° Bo.n. ( K. )
( orig . Bo . ) ( 0 ) ० है :; ° णवैः P. R. Bo.n. ( orig . Bo . ) ° स्तु ; ० श्च Bo.ne
( orig . Bo . ) ( d ) देव ; सिद्धि . T. R. राज्य . Bo.n. ( orig . Bo . ) .
N125n
St. XV. must be interpreted as a Saptami Tatpurusha ;
gods in heaven . " f = manifestation of power . Originally
it means thundering . - S'árdúlavikridita .
N126
ये संतोषसुखप्रमोदमुदिवास्तेषां न भिन्ना मुदो
ये त्वन्पे धनलोभसंकुलधियस्तेषां न तृष्णा हता |
इत्थं कंस्य कृते कृतः स विधिना तादृक्पदं संपदां
स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते ॥ १६ ॥
N126f
XVI . ( a ) मुखप्रमोद ; निरन्तरप्र . N. ° षां न ; ° षाम ° . D. ( b ) लोभ ; लुब्ध . M.
P. R. N. ( d ) स्वान्मन्येव समाप्त ; स्वामिभ्यैव समस्तैन ° . D. ( स्वामिन्येव समान १ ) .
N126n
St. XVI . - .- interrupted . ; so that or that
being so . TH = seat i . e . possessor of , compare the use of
in the same sense . The question should be taken to stop
at : ; and as the subject for a : should be supplied .
Otherwise there arises the anomaly of the pronoun preceding its
antecedent , a construction sometimes occurring in English , but
not in Sanskrit . - S'árdúlavikrídita .
N127
रक्तवं . कमलानां सत्पुरुषाणां परोपकारित्वम् ।
असतां च निर्दयत्वं स्वभावसिद्धं त्रिषु त्रितयम् ॥ १७ ॥
N127n
St. XVII.- seems almost to show a forgetfulness of the
previous genitives . But it may be justified . - Âryđ .
N128
बचो हि सत्यं परमं विभूषणं
गजाङ्गनाया कृशता तच्च ।
द्विजस्य विद्यैव पुनस्तथा क्षमा
शीलं हि सर्वस्य नरस्य भूषणम् ॥ १८ ॥
N128n
St. XVIII . - There is a break of metre in the second line
which is corrupt . For the last line , comp . St. 82. - Vans'astha ..
N129
वरं तुच्छृङ्गाद्गुरुशिखरिणः क्कापि पुलिने
पतित्वायं काय : कठिनदृषदन्तर्विदलितः ।
वरं न्यस्तो हस्तः फणिपतिमुखे तीव्रदशने
वरं वो पातस्तदपि न कृतः शीलविलयः ॥ १ ९ ॥
N129f
XIX . ( a ) तुझाच्छुड़ा ० ; शृङ्गनु ° ; M. P. R. Bon . D. ( where तु for
नु ) शृशोत्संगा ०. N. गुरु ; दूर . M. णः ; ० णाम् . D. पुलिने ; विषमे D.
Bo.n. N. M. विषये . P. R. ( 6 ) ● न्तविंद ० ; ° न्तविंग ° . D. Bo.n. ° न्ते
विग ° N. ( e ) ° त्र ° ; ° ण ° ; D. P..R . M. N. Be . ( orig : Ben . ) Bo.n.
( orig . Bo . ) .
N129n
St. XIX is Ramarshi's explanation of
his reading . For see supra St. CIX . - S'ikharini .
N130
विरम विरसायासादस्माद्दुरव्यवसायतो
विपाद महतां धैर्यध्वंसं यदीक्षितमीहते ।
अपि जडमते कल्पापाये व्यपेतनिजक्रमा :
कुलाशखरिणः क्षुद्रा नैते न वा जलराशयः ॥ २० ॥
N130f
XX . ( a ) ° साया ० ; ° माया ° . D. N. ° तो ; ° तः . K and lines one
and two change places . ( 0 ) °° ; यि P. R. N. मते ; विधे . K. P.R.
N. व्य ° ; प्य ० . N. ° माः ; मः D. ( d ) जळराशयः ; ● चापि जलाशया : K.
N130n
St. XX. the trouble of which has nothing to
sweeten it . foolish occupation . I have put
and sq & c . as separate words in accordance with what
seems to be Râmarshi's interpretation which takes & c . and
: as both predicative ; though I am not sure of this . I
however prefer कल्यापायेभ्यव्यपेतनिजक्रमा एते कुळशिखरिणः क्षुद्रा न भवन्ति
. It may also do to take it as üft Fö
शिखरिण : व्यपेतानेजक्रमाः क्षुद्राश्च न ( भवन्ति ) न वैते जलराशय : Rāmarshi's
comment runs as follows : एते महान्तः क्षुद्राः ळपत्र ( sic . ) कुलशिखरिण :
कुळपर्वताः न भवन्ति | वा अथवा एते जळराशयः समुद्राः | न किंभूताः क्षुद्राः उघव :
पुनः किंलक्षणा : उभये कल्यापाये कल्पस्य भपायोन्तः तस्मिन् व्यवेतनिजक्रमाः व्यपेतः
गतः निजक्रमो गुरुत्वगाम्भीर्थादिः येषां ते तथा . The idea of the Stanza is a
common one , comp . Kirâta XI . , 54 and still better because more
closely alike is Viracharita p . 110. ( Trith . ) Surag Â
लवाति प्रतिदिशम् | समुन्मूर्च्छत्साराः कुलशिखरिणः किंचिदपि ते | न मर्यादा तेषि प्रतिज
हाते गाम्भीर्यगरिमस्फुरद्वार्ब्रह्माणोकलितमहिमानीम्बुनिधयः ॥ - Härini .
N131
स्पृहयति भुजय़ोरन्तरमायतकरवालकर रुहविदीर्णम् ।
विजयश्रीवराणां व्युत्पन्नप्रौढवनितेव ॥ २१ ॥
N131n
St. XXI . -- भुजयोरन्तरम् = bosom . करवाळकररुह must be analysed
in two different ways when going with and with : .- " sword
like nails " and " nail - like sword . " - Aryá .
N132
अयममृतनिधानं नायकोप्योषधीनां
शतभिषगनुयातः शम्भुमूर्ध्नोवतंसः ।
विरहयति न चैनं राजयक्ष्मा शशाङ्क
इतविधिपरिपाकः केन वा लङ्घनीयः ॥ २२ ॥
N132n
St. XXII . - One of the moon's names is . For the story
of his getting that position see Matsyapurâņa XXIII . , 10-13 . - .
- one hundred physicians , and a constellation of that name .
See Varahamihira ( by Kern . ) Chap . CV . , 4. - Máliní .
N133
शुभ्रं सद्म सविभ्रमा युवतयः श्वेतातपत्रोज्ज्वला
लक्ष्मीरित्यनुभूयते चिरमनुस्यूते शुभे कर्मणि ।
विच्छिन्ने नितरामनङ्गकलहक्रीडात्रुटत्तन्तुकं .
मुक्ताजालमिव प्रयाति झटिति भ्रश्यद्दिशोदृश्यताम् ॥ २३ ॥
N133n
St. XXIII . -इति - इत्येतत्सर्वंम् अनुस्यूते = woven . विच्छिन्ने = brokem
off , rent down . ang should be , I think , . As it
stands it must be interpreted to mean " goes in all directions and
becomes invisible . " The construction required for this mean
ing , however , is not a good one . - S'árdúlavikridita .
V001
दिक्कालाद्य नवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये |
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ १ ॥
V001f
I. ( a ) चिन्मात्र ; विज्ञान . M. ( 6 ) ° त्ये ; त्ये ° B. M. माना ; नाथा ० . P.
V001n
STANZA . I. - The commentator introduces his comment on this
Stanza thus इह खलु सकळवसुधेशशिखामणी राजर्गिप्रवरः श्रीमर्तृहरिर्वैराग्य
शतकमेवारभमाणो राजकुळालन्नत्वाद्राज्ञो नीतिशृङ्गाराववश्यमपेक्षितावतः प्रथमं नीति
शृङ्गारशतके वैराग्यशतकावतरणरूपे निर्मायेदानों वैराग्यशतकमेवारभमाणः स्वेटदेवं
vzıkà âàìcâu . Râmarshi's gloss , I find , agrees
with what we have said on this Stanza in the Nitis'ataka . He
दिक्काली वेदान्तिनां मते व्यापको पदार्थों तदादिभिः अनवच्छिन्ना न अवच्छिन्ना
says .
न क्रोडीकृता अविषयी कृतेत्यर्थ : मान according to the commentator means
STIT , according to Râmarshi T. The latter is a closer
rendering , though the meaning is the same in both . The
following Stanza may be usefully compared . afyázzy .
मोक्षात्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ || शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं चान्तः सिद्धा खानुभूति :
This is in the Vivekachůdâmaņi ( p . 62 St. 477 ) . On
this interpretation , and in view of these words of S'ankara ,
might be rendered by " principal " rather than " sole " .
Râmarshi does not say anything about it - Anushtub .
V002
बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः ।
अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ २ ॥
V002n
St. II . - There are three classes of men , those who have
knowledge and they do not care for other people's learning
through envy ; those who have no knowledge , and they cannot
appreciate ; and those who have high positions in the world , and
they do not care for learning being proud of their own greatness .
So that there is altogether but a bad look - out for learning and
learned men . Comp . infra Stanzas 28 and 91. ff absorbed ,
wasted by absorption , comp . St. 91. - Anushtub .
V003
न संसारोत्पन्नं चरितमनुपश्यामि कुशलं
विपाकः पुण्यानां जनयति भयं मे विमृशतः ।
महद्भिः पुण्यौघैश्विरपरिगृहीताश्व विषया
महान्तो जायन्ते व्यसनमिव दायुं विषयिणाम् ॥ ३ ॥
V003f
III . ( c ) परिगृहीताथ ; ° मपि गृहीताथ . K. G. Bo . ( orig . Bo.n. ) परिग्रही
ताहि . B.
V003n
St. III.³ = see in prospect . Comp . ¶ ¶fa , Gita
I. , 31. On the last two lines , the commentary is as follows : Heft :
पुण्यौषैः पुण्यसमूहै : चिरकालेन परिगृहोता सम्यग्धृता विषया महान्तीति खरूपतः
फळदानतो विषयिण रागिणां व्यसनं दुःखमेव जनयितुं उत्पादयितुं जायन्ते उत्पद्यन्ते इति
क्षोणे पुण्ये मर्त्यलोके विशन्तीति भगवद्वचनाच ( Gita IX . , 21 ) . Rāmarshi says
महद्भिः अतिगुरुभि : पुण्योधैः मुकृतसमूहै : कृत्वा ( sic ) चिरपरिगृहीता ( sic . )
चिरेण बहुकालेन परिगृहीताः स्वीकृताः एतेन चिरकाळ पुण्यानि विधाय प्राप्ता इत्यर्थ :
On the last line he says विषया : सक्चन्दनवनिताद्या वा ( sic ) विश्वयिणां
विषयवत महान्तः अतिगुरवो जायन्ते भवन्ति किं कर्तुमुत्प्रेक्षते व्यसनं भापदं दातुमिन
एतेन ते विषया यथा यथा महान्तो भवन्ति तथा तथा व्यसनानि भवन्तीत्यर्थः Ramar
shi's explanation is preferable . It must be remembered that
according to the Vedantic system ( see Vedantasara p . 2 Bana
ras Ed . ) , the acquisition of Heaven or स्वर्ग itself is nothing
comparable to मोक्ष . See too Stanza 81 infra . Ramarshi does not
state , nor does the other commentator , what the व्यसन is . It
would seem to be the greater attachment to material happiness
resulting from a long - continued enjoyment of a higher order of
material comforts such as are found in स्वर्ग ; and this is a व्यसन
as keeping one off from a . I think ft should be taken to
mean ' for a long time ' rather than ' after a long time .'-- S'ikharini .
V004
उत्खातं निधिशङ्कया क्षितितलं माता गिरेर्धातवो
निस्तीर्णः सरितां पतिर्नृपतयो यत्नेन संतोषिताः ।
मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः इमशाने निशा :
प्राप्तः काणवराटकोपि न मया तृष्णेधुना मुञ्च माम् ॥ ४ ॥
V004f
IV . ( b ) ° तोषि ° ; ° झवेि ०. A. ° सेवि ० . M. ( ० ) निशा :; क्षपा : A. M. ( d )
● भुना मुख्य माम् ; सकामा भव . G. P. J. R. N. Bo.n.
V004n
St. IV -निविशङ्कया = suspecting ( the existence of ) treasures .
Ramarshi renders शङ्का by अभिलाष , for which no authority is
given . ध्माता = अनिना दंग्बो : Ramarshi ; rightly , one of the meanings
of मा being भग्निसंयोग मन्त्राराधन & c . Ramarshi says मन्त्राञ्जप्वां दे
( original है ) क्ता आराध्य निधिं प्राप्स्यामीति भाषेनं रात्रयो निर्गमिता इत्यर्थः . But
it is difficult to get this sense out of the words as they stand .
मन्वाराभन , I think , means मन्त्रसाधन or मन्त्रासद्धि ; साधू and राधू are
synonymous roots , इमशान is the usual place for मन्त्रसाधन , Comp .
Chandakaus ika Act IV . काण = भन्न Rámarshi . - Sdrdalavikridita .
V005
भ्रान्तं देशमनेकदुर्गविषमं प्राप्तं न किंचित्फलं
त्यक्षा जातिकुलाभिमानमुचितं सेवा कृता निष्फला ।
भुक्तं मानविवर्जित परगृहेष्वाशङ्कया काकव
तृष्णे जृम्मसि पापकर्मनिरते नाद्यापि संतुष्यसि ॥ ५ ॥
V005f
V. ( a ) ° न्तम ; ° न्खा . P. K. R. त्या . M. ° फळम् ; ° द्धनम् M. ( 6 )
जाति ; शीळ . B. P. R. ० तमू ; ° ता . M. ( c ) ब्वा ; ° सा C. J. B. A. Bo.n.
N. and f . ( in margin ; orig . in text ) श्वा . B. K. ° या ; ° गा . Bo.n. ( d )
जृम्भसि दुर्मति . Bo.n. G. C. जृम्मिणि M. वैरिणि P. R. J. ( where original
in margin ) निरते ; पिशुने . K. N. ० सि ; ति . P.
V005n
St. V. देशम् is an accusative . श्रान्तम् = literally it has been
wandered by me . For the construction comp . Prasannaraghava
Act II . , निजाश्रमपदं प्रति गतं च मुनिना ( p . 31 ) or Act V. , निशाचरच .
ऋण रामं प्रति प्रचलितम् ( p . 105 ) the difference between these and the
text being accounted for by the difference in the construction of
the roots and on the one hand and on the other . T
gu = uda fk at vƒ a száííð avà : Râmarshi . The fear , how
ever , would rather seem to be the fear of being seen by others
eating at the house of a stranger . काकवत् comp . काकोपि जीवति
F ¢ ¥ } Panchatantra I. p . 9. It means in effect , meanly ..
जृम्भसि = increase in extent or strength पापकर्मनिरते = पापकर्मसु निरतः
gurur af Râmarshi . But the ordinary Tatpurusha would be
less strained , and the T would be the compelling men to do
such mean acts for instance as are referred to . - S'árdúlavikriḍita ..
V006
खलोछापाः सोढाः कथमपि तदाराधनपरै
निगृह्यान्तर्वाष्पं हसितमपि शून्येन मनसा |
कृतचित्तस्तम्भः प्रतिहतधियामञ्जलिरपि
त्वमाशे मोघाशे किमु परमतो नर्तयसि माम् ॥ ६ ॥
V006f
VI . ( a ) ° लोका ० ; ° ळाळा ° A. N. ° लोळा ° B. तदा ; नृग ° B. ( c ) ° त .
वि ० ; ° तो चि ० B. M. ° तो वि ० A. J. P. R. N. Bo.n. ° भः प्र ; 9 भप्र P.
R. ° तिह ° ; ° इसि ° C. K. ( d ) ० मप ० ० प ० . Bo ( orig . Bo.n. ) K. T.
V006n
St. VI . - blank i . e . without really feeling that which
occasions the f . : = steadying of the mind i . e . con
trolling and suppressing the different condemnatory thoughts
that arise in the mind . Comp Uttararâmacharita p . 76. (
न्तःकरणस्य . ) प्रतिहतधियाम् = senseless . आशे मोघाशे , the first भाशा is the
principle of desire or avarice , the second is particular desires . H
: , Râmarshi gives far as an alternative meaning for
the second ; but from a meaning can be got only by
a little straining . -comp . St. 13 ( Miso . ) infra - S'ikhariņi .
V007
आदित्यस्य गतागतैरहरह : संक्षीयते जीवितं
व्यापार हुकार्यभारगुरुभिः कालो न विज्ञायते ।
दृष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासश्य नोत्पद्यते
पीत्वा मोहमयीं प्रमादमदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ॥ ७ ॥
V007f
VII . ( 4 ) ° वितम् ; ° वनम् Bo . ( orig . Bo.n. ) K .; ( 6 ) . न वि ० ; पिन .
N. ( c ) ● पत्ति ; ° योग ° M. ° श्व ; ° स्तु M.
V007n
St. VII .-- the passing away of time is not
perceived , जन्म & o . is a Samáhara Dvandva उन्मत्तेन महाविष्टेन भूतं समं
anda chau cuado : according to Râmarshi . But this is
quite unnecessary and without authority . - S'árdúlavikridita .
V008
दीना दीनमुखैः सदैव शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरा
क्रोशद्भिः क्षुधितैर्नरैर्न विधुरा दृश्येत चेद्रेहिनी ।
यात्राभङ्गमयेन गद्गदगलत्तु यद्विलीनाक्षरं
को देहीति वदेत्स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी जनः ॥ ८ ॥
V008f
VIII . ( a ) ना ; ● नाम . T. M. सदैव ; तथैव T. वकीय . K. B. G. Bo
( orig . Bo.n. ) प्रा :; ०३ः A , ° राम् T. Bo . K. ( 6 ) ० र्नरैर्न ; ° निरैन . B.
० निरन्न T. K. Bo . J. N. नरैन G. विधुरा ; विधुराम . T. जठराम् , K. जठ
रैः . J. दृश्येत ; ° दइर्यंत . J. दृश्या न . N. दृष्ट्व . Bo.n. ( नाम for चेत् , ) . नी ;
© 4TH , T. K. Bo .
( c ) ° लनुय्यद्वि ; ° लोङ्गच्छद्वि ° K. ° लस्तद्वद्वि Bo . ° लनुद्वि ° Bo.n.
( a ) ° स्या ° ; ° स्वा ° T. जनः ; पुमान् . A. B. K. Bo . G.M.P.R. N.
V008n
St. VIII . - The Stanza occurs at p . 310 of the Kavyasangraha .
The commentator quotes the following : अतिदीनमुखैः पुत्रैर्युक्ता पत्नी
कदम्बरा || न भवहिनी गेहे देहीतीह कथं वदेत् || He adds भत्र भाकारप्रश्शेषः
arüfundar : zura . What this means I do not see . The sense is
that if a man of strong mind did not see his wife in the state
described , he would not go about to beg . It is the family that
constrains him to it . The commentator also has adala
f : but the text is not a & c . which would spoil
the metre ; दोना in truth goes with गेहिनी and दीनमुखैः with शिशु के .
F : the commentator explains by : which is not correct .
# : answers to the : in the last line . " If men did not
see ... what man of strong mind & c . " broken ZE¶Ù¶¶
दन्यत्क ( sic ) थनॆन भङ्गर्ता प्राप्तवत् ( commentary ) . विलीन = lost in the
articulation , not distinctly pronounced . The whole is an adverbial
compound .. ( Râmarshi ) . But comp . note , Nîti
s'ataka St. 94 , also Kadambari p . 326. Uttararâmacharita p . 95
and 156. - S'árdúlavikriḍita .
V009
निवृता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो विगलितः .
समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः ।
शनैर्यष्ट्युत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने
अहो धृष्टः कायस्तदपि मरणापायचकितः ॥ ९ ॥
V009f
IX . ( 4 ) पुरुषबहु बहुपुरुष . T. ° नो वि ० ; ° नपिं ० . J. ० नोपि . K. N.
० तः ; ' ती . T. ( 6 ) ● समा :; ° तमाः . A. ( 0 ) ● ट ° ; यंधु ° ; C , यस्यु ● A.
● यँस्यो ● M. ● रभ्यु ° . J. ( d ) बृष्टः ; दुष्ट :. T. J. K. Bo . भ्रष्टः K. ( 82 ) .
दृष्टः . P. मूढः . N. ० णा ० ; ० णो ० . K. ० पाय ० ० याप ° A. G. पात .
Bo.n.
V009n
St. IX . -पुरुषबहुमानः = Rāmarshi says पुरुषसंबन्धी पुरुषाणां यूनां यो भव
तोत्यर्थः स बहुमानी भूरिरहंकारः स विगलितः भ्रष्टः वृद्धी हि निरहंकारं वक्ति
Å xù ‹ ƒ :. The other commentary explains it to mean respect
among men , which I think better . The alternative of taking
5 as a vocative I do not think a good one . The commentary
comments on जीवितसमा : thus जीवितं समं पूर्णे येषां अथवा जीवनतुल्यास्तै दुईद
स्तिष्ठन्तु स्त्रियन्तां वा तैः किमित्यर्थ :. Whence this last portion comes
does not appear ; for meaning of there is no authority that
I am aware of , and there is also a further difficulty , but not
quite insuperable , about the position of in the com
pound . Râmarshi has : simply , which is correct . Ramar
shi supplies स्वताः : with : and thus makes the line consist of
two statements . It would be better I think to take it as one
statement . समाना जीवितसमाः सुहृदः सपाद खर्याताः धृष्टः Ramarshi renders
by which is appropriate . But one of the other readings
would perhaps be preferable , as the meaning of can only
be got by some straining , and the ordinary sense of " bold " will
not suit here . S'ikhariņi .
V010
हिंसाशून्यमयत्नलभ्यमशनं धात्रा मरुत्कल्पितं
व्यालानां पशवस्तृणाङ्कुरभुजः सृष्टाः स्थलीशायिनः |
संसारार्णवलङ्घनक्षमधियां वृत्तिः कृता सा नृणां
यामन्वेषयतां प्रयान्ति सततं सर्वे समाप्ति गुणाः ॥ १० ॥
V010f
X. ( a ) भात्रा मरुत्कल्पितम् ; वायुः कृतो वैधसा . K. Bo . ( orig Bo.n. ) त .
म् ; ० सी . A. B. ( 6 ) . पशच ; पवन Bon . ° सृ ० ; ० ० . K. Bo . ( orig .
Bo.n. ) ° स्तु ° . N. ( ० ) न ० ; ° ने . B. ( d ) या ; सा ° N. सततम् ; सहसा .
K. Bo . ( orig . Bon ) ..
V010n
St. X. - व्याळानां मरुदशनं कल्पितम् one of the synonymes given
by Amara of f is 77. : = mode of living . Comp . St. 59
infra . समाप्ति = पूर्णता , नाश . Rámarshi , who adds यामंन्नासनशयन 100
बासादिवृत्ति प्राप्तुमितस्तती नीचस्थलेषयुद्यच्छमानानां न कश्चिदपि गुणस्तिष्ठनीत्यर्थः-
The word # occurs at Naishadha III . , 118 where too the com
mentator renders it by ar . The meaning is that there is no
scope for the exercise of one's merits , all the energies being
absorbed in the t struggle for existence . ' The Stanza occurs also
at p . 302 of the Kavyasangraha . - S'árdúlavikridita .
V011
न ध्यातं पदमीश्वरस्य विधिवत्संसारविच्छित्तये
स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपि नोपार्जितः ।
नारीपीनपयोधरोरुयुगुलं स्वप्नेपि नालिङ्गितं
मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयम् ॥ ११ ॥
V011n
St. XI . - The distinction between सगँ and संसारविच्छित्ति is note
worthy . Comp . the note to St. III . , supra स्वर्गद्वारकपाटपाटन . Comp .
Mahānataka p . 148. Sardūlavileridita .
V012
भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ता
स्तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः ।
कालो न यातो वयमेव याता
स्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥ १२ ॥
V012f
XII . ( @ ) ° क्तास्त ? ; ° क्तं त ° T. ( 2nd reading ) ( 6 ) ● सा : ; सम . T.
( 2nd reading ) ( c ) ० ताः ; तम् . T. ( 2nd reading ) ( 2 ) ० ° णी :; वर्णम् ..
( 2nd reading ) .
V012n
St. XII . -भुक्ता : = preyed upon ( i . e . by the desire for the
enjoyments or : which we have not enjoyed ) . Râmarshi says
विष्टिकरणेन ( 2 ) पामरजनैः पराभूता : The other commentary agrees
with our interpretation याताः = गनसत्वा Rámarshi . The other com
mentator says यास्मन्काळे यस्कर्म कर्तुमुचितं तत्कर्मविहीनी यातो गतः ( sic ° होना
याता गता : ? ) It appears to mean as good as gone out of the world
comp . Gità I , 9. जोगी - comp . St. II . जीर्णा : = enfeebled by old
age . --Upajati .
V013
क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्तं न संतोषत :
सोढा दुःसहशीतवाततपना : क्लेशान्न ततै तपः ।
ध्यातं वित्तमहर्निशं नियमितप्राणैर्न शम्भोः पद
तत्तत्कर्म कृतं यदेव मुनिभिस्तैस्तैः फलैर्वञ्चिताः ॥ १३ ॥
V013f
XIII . ( a ) सु ° ; मु ° B. ( 6 ) ° ढा ; ° डी . B. शीतवात , वातशीत B. ° नाः ;
न . A. B. P. N. Bon . नः R. ' शान ; शो न B. ' शा न . A. P.B. N.
Bo.n. ( c ) वि .० ; चि ° B. ( 2 ) य ° ; त ° C. M. ° ता :; ° तम् . B. ° तः . C. A.
V013n
St. XIII . - The commentary on this is very involved and un
intelligible . It runs this गृहे यदुचितं भोजनादिसुखं तत्क्षमया न क्षान्तं किंतु
रोगादिपरवशेन संतोषादळंबुद्धया व्यक्तमपि न शीतादयः सोढा : तपनोग्नि : दारिद्र्यभावेन
देशान् शास्त्रीयं तु तपः ययादिरूपं तु न तप्तं तत्तन्कर्म तादृशं तादृशं कर्म कृतं
तत्तफलैः तेषां तेषां कर्मणां फलैर्मुनिभिः कर्मोपदेष्टभिः तर्जत् एव निश्चितं वञ्चितं
ध्वीकृतमिस्यर्थ : The first line may be translated as follows : “ We
pardoned [ injuries ] but not through forgiveness ; we abandoned
the pleasures suited to a home , but not through contentedness . " ;
{
the idea being that the former was the result of inability
to revenge and the latter of inability to get the plea
sures in question , in neither case was there the exercise of
self - abnegation . In the second line ° न वेशा न is a better reading
than ° ना : केशान . नियमितप्राण - Ramarshi says प्राणा : वासा इन्द्रियाणि वा
for the latter of which no authority is given . The former
meaning is quite appropriate . Comp . Vikramorvashf opening
Stanza and Raghuvans'a VIII . , 19. The last line may be thus
rendered " we have performed exactly those various actions
which are performed by the sages , but we have not obtained
their various fruits . " Râmarshi renders : by far : add
ing 757. Rightly ; compare Naishadha I. , 127
and Raghu VII , 8 with Mallinâtha's comment . This Stanza oc
curs also at p . 302 of the Kavyasangraha . - S'árdúlavikrídita .
V014
बलिभिर्मुखमाकान्तं पालतैरङ्कितं शिरः ।
गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥ १४ ॥
V014n
St. XIV . . Comp . St. 12 and Mohamudgara St.
15. ( Kavyasangraha p . 33 ) .- Anushṭub .
V015
येनैवाम्बरखण्डेन संवीतो निशि चन्द्रमाः ।
तेनैव च दिवा भानुरहो दौर्गत्यमेतयोः ॥ १५ ॥
V015f
XV . ( a ) ° नैवा ; ० न . चा ० ] Bo.n. ( 6 ) च ; य ° R. ° नुरहो ; नुः पश्य . R.
V015n
St. XV .- = either sky or cloth . There is an equivoque
here . दीर्गत्य comp . a . Nitis'ataka St. 56. - Anushtub .
V016
अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वापि विषया
वियोगे को मेदत्यजवि न जनो यत्स्वयममून् ।
व्रजन्तः स्वातन्त्र्यादतुलपरितापाय मनसः
स्वयं त्यक्ता होते शमसुखमनन्तं विदधति ॥ १६ ॥
V016f
XVI . ( a ) पि ; च A. ( c ) ° जन्त : ; जेल A. ( d ) °° ; शे ° A. स्त्वे ०
K. Bo . ( orig . Bo.n. ) ० ० G. ति ; ° ३ . P. R.
V016n
St. XVI. seems to answer to स्वयं त्यक्ता in the fourth
line meaning voluntary separation . The commentary introduces
the third line thus ननु गमनशीलत्वात्स्वयमेव यास्यन्ति को लाभस्तत्त्यागे इत्याश
FIRE || Hautarera . For the dative see Siddh . Kaum . I. , 280. For
the last line comp . Gîtâ chap . II . , 70 et seq . The Stanza occurs
at p . 311 of the Kavyasangraha.S'ikharini .
V017
विवेकव्याकोशे विकसति शमे शाम्पति तृषा
परिष्वङ्गे तुङ्गे प्रसरतितरां सा परिणतिः ।
जराजीर्णैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेपकृपण
स्तृषापात्रं यस्यां भवति मरुतामप्यधिपतिः ॥ १७ ॥
V017f
XVII . ( @ ) ° कस ° ; ° दव ° C . M. शमे ; शनैः B. ( 6 ) परितुङ्गे ; भृशं या
ता तस्याम् . B. ( c ) गहना ; महता B. कृ ; क्ष ° M. ° णस्तृषा ; णः कृपा B. M.
V017n
St. XVII. is given by Amara as a synonyme of 5 ,
, & c . The first line may then be thus translated : " Desire is
allayed when self - restraint developed by means of true discrimina
tion opens up [ in a man ] . " H is said in the Vedântasâra to mean
श्रवणारे ( i . ९ . श्रवणमननानदिध्यासन ) व्यतिरिक्तविषयेभ्यो मनसो निग्रहः परिष्वङ्ग =
contact with objects of sense ( as the Vedântins
say ) = result , end . The third line is not quite clear . It
seems to mean wretched by reason of the strong distraction of
the enjoyment of greatness old through age " . _ of course is
correlative to . - S'ikharini .
V018
कृशः काणः खज्जः श्रवणरहित : पुच्छविकलो
व्रणी पूतिक्किन्नः कृमिकुलशतैरावृततनुः ।
क्षुधाक्षामो जीर्णः पिठरजकपालार्पितगलः
शुनीमन्वेति वा हतमपि च हन्त्येव मदनः ॥ १८ ॥
V018f
XVIII . ( a ) रहि ° ; गलि ° A. ( 6 ) ° लि ; ° य . A. B. K. P.R. ( c ) पि
ठरजकपालापित पिठरककणालेपित A. पिठरककपाळार्दित B. पिवरनृकपाळादित K.
पेठरककपाळावित R. पिठरकपाळापित P. ( d ) चं ; हि A. ° व ; ष . B.P.R.
V018n
St. XVIII . - a fragment produced from ( i . e . of )
a jar . Râmarshi says कपाले अपने गले यस्य which is unauthorised .
The usual method gives quite good enough sense- " whose neck
is tied to a fragment of a pot . " - S'ikharini .
V019
भिक्षाशनं तदपि नीरसमेकवारं
शय्या च भूः परिजनो निज़देहमात्रम् ।
वस्त्रं च जीर्णशतखण्डमलीनकन्या
हाहा . तथापि विषया न परित्यजन्ति ॥ १ ९ ॥
V019f
XIX . ( c ) च ; न . A. सु ° T. वि . R. N. P. B. जीर्णशतखण्डमलीन ; जो
र्णशतखण्डमयी च M. T. Bo . G. N. शीर्णशतखण्डमयी B. शौर्णपटखण्डमयी च .
R. P. M. ( a ) न ; न्न . T. परित्यजन्ति ; जहाति चेतः T.
V019n
St. XIX . - Although the worldly enjoyments available are so
poor , still the love of them is not destroyed . This Stanza occurs at
p . 304 of the Kavyasangraha - Vasantatilakâ .
V020
स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशा वित्युपमितौ
मुखं श्लेष्मागारं तदपि च शशाङ्कन तुलितम् ।
स्रवन्मूत्रकिनं करिवरकरस्पार्धे जघन
महो निन्ध रूपं कविजनविशेषैर्गुरु कृतम् ॥ २० ॥
V020f
XX . ( 0 ) कर ; शिर : T. N. कट M. ( a ) ° नमहो नि ; " नं मुहुनिं ° B.T.
K. Bo . N. B. G. P. 37 ; # . K. Bo . ( orig . Bo.n. ) M.
V020n
St. XX . vºûtal fâ¶féⶠ: says Râmarshi , which
is not correct . = made much of . The first two compari
sons are common . Comp . Das'arupâvaloka p . 193. - Sikharini .
V021
अजानन्माहात्म्यं पततु शलभो दीपदहने
स मीनोप्यज्ञानाइडिशयुतमन्नातु पिशितम् ।
विजानन्तीप्येते वयमिह विपज्जालजटिला
न मुञ्चामः कामानहह गहनो मोहमहिमा ॥ २१ ॥
V021f
XXI . ( 4 ) ° न्माहात्म्यम् ; ° नप्येष : A. ० न्दाहात्म्यम् P. R. N. पततु ; पत
ति . B. K. Bo . विशति T. ° भी दीप ; ° भस्तीव्र . A. B. T. K.N. R.P.G.
Bo . M. ( b ) ० ध्य ; ° पि . M. ° ज्ञानाहू ° ; ° ज्ञानावि ° R. P.B. ● ज्ञात्वाब . T.
० श्चातु ; ° अन्ति . Bo . ° श्नाति T. K. G. Bon . ( c ) ० प्ये ० ; ° हो ° K. Bo .
( orig . Bo.n. ) G. जटि ° ; पर 0. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G.
V021n
St. XXI. seems a more appropriate reading here .
would mean simply greatness . On Râmarshi says
लोट पदिति संभावना || जाटेल = उद्ध , कामान् = विषयान् ( Ramarshi . ) Comp .
A GIZ HA : Kadığı f . This Stanza also occurs at p . 302
of the Kavyasangraha . - S'ikharini .
V022
बिसमलमशनाय स्वादु पानाय तोयं
शयनमवनिपृष्ठे वल्कले वाससी च ।
नवधनमधुपानभ्रान्त सर्वेन्द्रियाणा
भविनयमनुमन्तुं नोक्सहे दुर्जनानाम् ॥ २२ ॥
V022f
XXII . ( 0 ) . बिस ; फळ . A. B. T. K. Bo . R. P. ( 3 ) ° ° डम . P.R.
शयनमवनिष्ठे ; क्षितिरपि शयनार्थम . N. वल्कले वाससी ; वाससी वल्कले . A. T. K.
Bo . वाससी वल्कळम् . N. च ; तु . P. नु . B. ( c ) नवधन ; न धवळ . A. धनळव . B.
T. K. Bo . ° नभ्भ्रान्त ; ° नं भ्रान्त . A. M. ° नत्रामि , K. ( a ) ° मनुमन्तुम् ;
● मनुवर्तुम् T. मुपगन्तुम् A. ना ० ; को ° . A.
V022n
St. XXII . is better than f as more commonly used in
such places . See St. 93 for one instance and aça .
( Ramarshi . ) Comp . Miscellaneous St. 28. - Málint .
V023
मिपुलहृदयैर्धन्यैः कैश्चिज्जगज्जनितं पुरा
विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तृणं यथा ।
इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुजते
कतिपयपुरस्वाम्ये पुंसां क एष मदज्वरः ॥ २३ ॥
V023f
XXIII . ( 4 ) हृदयैः ; मतिभिः , Bo.n. न्यैः ; ° रीशै :. T. K. Bo . ( कैर ०
Bo.n. ) G. N. कैश्चि ° ; एत ° . N. ( ध्येत ° Bo.n. ) ( b ) ° णं यथा ; ° नमन्यथा , B.
● णं पुरा . G. ( c ) बी ० ; वी ० . A. ( d ) ° र ; रः M. A. G. Bo . ( orig .
Bo.n. ) रु . C , ० ; व G.
V023n
St. XXIII .-- the more common expression would be 7
. This Stanza occurs at p . 308 of the Kavyasangraha . -Hárint .
V024
स्त्वं राजा बयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोभताः
ख्यातस्त्वं विभवैर्यशांति कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः ।
इत्थं मानद नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरं
यद्यस्मासु पराङ्गुग्खोसि वयमप्येकान्ततो निस्पृहाः ॥ २४ ॥
V024f
XXIV . ( a ) प्र ० ; प्रा ०. A. ( 6 ) नः ; च . G. ( c ) ° द ; ०२ ° A. B.T.
K. N. M. G. Bo . ( orig . Bo.n. ) ० मुभयो ; मनयो ° B. गतयो ° G.
V024n
St. XXIV.- & c . is a Dvandva compound the first mem
her stopping at TS . HAT = H ( Ramarshi . ) The other commenta
tor derives it from & ³º³ ; rightly , but wrongly analyses it
thus HÀ GIÃ . PH : = immutably , decidedly . - S'árdûlavikrídita .
V025
अभुक्तायां यस्यां क्षणमपि न यावं नृपशतै
र्भुवस्तस्पा लाभे क इव बहुमानः क्षितिभुजाम् ।
तदंशस्याप्यंशे तदवयवलेशेपि पतयो
विषादे कर्तव्ये विदधति जडा : प्रत्युत मुदम् ॥ २५ ॥
V025f
XXV . ( a ) ● याम् ; ° नाम् M. न ; च : Bon . या ; जा ० G. नो ° A. ( 6 )
ला ; लो ° Bo.n. इव ; इह . T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G. ° भुजाम् ; भृताम् .
K. Bo . ' ( orig . Bo.n. ) G. N. ( c ) संदंशस्या ; तदप्यस्या ०. A. ( d ) ° डाः ;
ड :. A. ० ना : B.
V025n
St. XXV . - ag - comp . Stanza 5 37 - see St. 32 Niti
s'ataka . ☎⇒ is somewhat remarkable though justifiable see Siddh .
Kaum . I. , 311 and note there by Prof. Târânâth . fi . e . for
having so little . Ton the contrary . - S'ikhariní .
V026
मृत्पिण्डो जलरेखया वलयितः सर्वोप्ययं नन्वणु
रङ्गीकृत्य स एव संयुगशतै राज्ञां गणैर्भुज्यते ।
तदर्ददतेथवा न किमपि क्षुद्रा दरिद्रा भृशं
धिग्धिक्तान्पुरुषाधमान्धनकणं वाञ्छन्ति तेभ्योपि ये ॥ २६ ॥
V026f
XXVI . ( a ) मूलिब्डी ; नित्यं यो . B. वळाय ° ; परिवृ ० . P. B. Bon . च .
परि ० . A. ०० ; ल . C. A. ( b ) ° रङ्गी ° ; संशी ९ . M. R. Bo.n.
स्वांशी ०. N. वाशी : Bo . ● स्त्वजी . P. ० क्तं स्वी ० . T. स्तन्धी ° B. ° स्खी ०
;
A , ० स्वय . K. स एव ; सदैव . ' T ' . तमेव . A. K. N. ० युग ; ° गर . N. गणैर्भु
ज्यते ; शतैर्भुब्यते . P. R. गणा भुञ्जते A. N. T. K. Bo . ( c ) तदधुः ; नो दद्यु :. A.
T. Bo.n. ते दद्यु :. N. P.R. B. M. दह्यन्ते . K. Bo . ददतेथवा न किमपि ; ददती -
थ ताकिमपि ते . A. ददतेथवा किमपि वे . T. Bon . K. & N. ( where पर for पिते )
Bo . ( where & in K. दती for दते . ) दरिद्रा भृशम् ; भृशं याचका : A. ( d )
भिग्धि ° ; ये मि ° ' T ' . तान्यु ° ; कापु ° . K. Bo . ( orig . Bo.n :) कणम् ; क
णाम् . A. Bo.n. लवम् B. K. Bo . N. लवान् . T. वाञ्छन्ति तेभ्योषि ये ; तेभ्योपि
बाञ्छन्ति ये . K. Bo . ( where for ञ् . ) इच्छन्ति तेभ्योपि ये Bo.n.
V026n
St. XXVI . - The readings with far yield a meaning of more
force than the others . but insignificantly small . The
last two lines may be thus rendered . " Therefore these very
poor insignificant people might or might not give anything .
[ There is nothing wonderful in that . ] But fie on those & c . "
S´árdúlavikríditu .
V027
न नटा न विटा न गायका
न परद्रोहानबद्धबुद्धयः |
नृपसद्मनि नाम के वयं
कुचभारानमिता न योषितः ॥ २७ ॥
V027f
XXVII . ( a ) वि ॰; भ ० A. ( वि in margin ) म गा ० ; विगा ० . K. ° का ;
° ना . C. R.P. ( 6 ) परद्रोहनिषद्धबुद्धयः ; परद्रोहविषण्णमानसा : A. परद्रोहकृ
तैकबुद्धयः R. P. च सभ्येतरवादिचञ्चवः T. Bo . [ orig . Bo.n. ( विरुद्ध for
निबद्ध . ) ] G. N. ( where चु for च ) व सभ्येतरवादनयरा : K. ( c ) नृपमीक्षितुमत्र
के वयम . A. ( margin ) T. G. N. सझनि ; संसदि . K. Bo . सद्मसु . P. R.
नाम ; तेत्र . Bo . ( orig . Bo.n. ) ° यम ; ° लम , C. ( d ) कुच ; स्तन , A. T. K. N.
P. R. ● रान ; ' रोन ° A. The last two lines transposed in
P. & R .
V027n
St. XXVII.- : = singers . Panini III . , 1 , 147. This form of
the word also occurs in the Naishadhiya I. , 103 and in the Râma
yana ; but I have mislaid the latter reference . The commentator
says नत नामेति संबोधने . Ramarshi says निश्चितं संबोधने वा . See note on
Misc . St. 1 , Nîtis'ataka . Râmarshi says DISIAL . J
: . The following lines of Juvenal may be compared :
" What's Rome to me , what business have I there ,
I who can neither lie nor falsely swear ,
Nor praise my patron's undeserving rhymes " & c . ( Ancient clas
sics for English readers p . 73. ) The implication is that those
persons only who can descend to such occupations find enter
tainment in the royal household .-- Vaitáliya .
V028
पुरा विद्वत्तासीदुपशमवतां शहत
गता कालेनासौं विषयसुखसिद्धैय विषयिणाम् ।
इदानीं तु प्रेक्ष्य क्षितितलभुजः शास्त्रविमुखा
नहो कष्टं सापि प्रतिदिनमधोधः प्रविशति ॥ २८ ॥
V028f
XXVIII ( a ) ० दुपशमभयम् ; शाम् . ( वृशाम ? . ) B. " दमलि -
नभियाम . K. Bo . ( 6 ) °°ौ . K. Bo.८ M. ( ० ) तु ; सम् . K. Bo .
सा . M. तळ ; लव . Bo .
V028n
St. XXVIII . - destruction . It occurs again in St. 30 , and
in other places also . The idea is that in the first instance
learning was a means to the destruction of worldly troubles ,
afterwards to the achievement of worldly pleasures , and now
lastly receiving no appreciation at all , it is departing from the
earth . For the last , St. 2 may be compared . i . e . even in
this lowest condition . - S'ikharini .
V029
स जातः कोप्यासीन्मदनरिपुणा मूर्ध्नि धवलं
कपालं यस्यो चैर्विनिहितमलंकारविधये ।
नृभिः प्राणत्राणप्रवणमंतिभिः कैश्विदधुना
नमद्भिः कः पुंसामयमतुलदर्पज्वरभरः ॥ २ ९ ॥
V029f
XXIX . ( a ) स ० ; सु ० . Bon . ( 6 ) ° स्यो ; स्यास्ति वि ० . Bo.n.
०० ००. C. ( e ) प्रवण ; प्रबळ . B. के ; क ° . A.
V029n
St. XXIX.- = some great person . Comp . fit indescrib
able . वदान्यानां जितेंद्रियाणां सत्यसंधानां शूराणां च युद्धे निहताना शिरांसि श्रीमहादेवः
शिरसि नित्यागमः ( Rāmarshi ) . नृभिर्नमद्भिः is noticeable . It is equiva
lent to नृणां नमनैः : . . " Why should there be this ...... in consequence
of- ? " = strongly beut on . - S'ikharini .
V030
अर्थानामीशिषे त्वं वयमापे च गिरामीमहे यावदित्यं
शूरस्त्वं वादिदर्पज्वरशमन विधावक्षयं पाटवं नः ।
सेवन्ते त्वां धनाढ्या मतिमलहतये मामपि श्रोतुकामा
मय्यप्यास्था न चेत्तत्वयि मम सुतरामेष राजन्गतोरिम || ३२ ||
V030f
XXX . ( a ) शिषे खम् ; ॰ श्वरस्त्वम् A. ॰इमहे ° ; ० श्वरा . A. ° दित्यम ; दर्थम् ,
T. K. C. Bo . ( orig . Bo.n. ) N. ( 6 ) दि ; ग्मि . M. P. R. डवर ; न्युप ० .
N. ०८ ० ० र ० . Bon . नः ; मे . K. ते . G. ( १ ) ( e ) बनाढ्या ; मदान्धा . P. R.
भनान्धा . A. B. M. Bon . मनिमलहतये ; अतिविमलभियो A. ° कामा ; ° क.मी . C.
( a ) मय्यप्यास्था न चेत्तत् ; मामप्यास्थानमेतत् M. मय्या स्थानैबरेते . B. चेतत्त्वयि ;
चैत्वय्यपि T. ते चेन्त्राय K. N. G. चेचे लाय . A. सु ; नि . T. K. Bo ( orig .
Bo.n. ) G. N. ° ष ; ० . T. K. Bo . ( orig . Bon . ) G. N. न्गतस्मि ; न्ग
नासोत् . K. Bo ( orig . Bon . ) G. ० न्गनोसि . M. ' ननास्था . N.
V030n
St. XXX .. Siddh . Kaum . I. , 297 , uda = Uleiª ( Rû ~
marshi . ) इत्थम् = भमुना प्रकारेण according to the conmentators who
construe it with : . But no TT is here mentioned . I think
the reading of C. ought not to have been rejected . It means
" I am complete master of language . " 3 see last Stanza and
note to Nîtis'ataka St. 95 ( ¶¶¶ ) .- Sragdhará ,
V031
यदा किञ्चिोहं द्विप इव मदान्धः समभवं
तदा सर्वज्ञोस्मीत्यभवदवालप्तं मम मनः ।
यदा कञ्चधजनसकाशादवगतं
तदा मूर्खोस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ ३१ ॥
V031n
St. XXXI . - Râmarshi says on this f
अव्यं जानातीति तथा समभवं संजातः तदा ..... • तदा मम मनः . This is
wrong as introducing twice when it occurs only once in
the text किंचित्किंचिदवगतम् = स्तोकं स्ताकं शान्तिवैराग्यप्रतिपादकं शास्त्रम् ( Ra
marshi . ) = f¶ Râmarshi . - S'ikharini .
V032
अतिक्रान्तः कालो लटमललनाभोग सुलभो
भ्रमन्तः श्रान्ताः स्मः सुचिरमिह संसारसरणी |
इदानीं स्वःसिन्धोस्तटभुवि समाक्रन्दनगिरः
सुतारैः फूत्कारैः शिव शिव शिवेवि प्रतनुमः ॥ ३२ ॥
V032f
XXXII . ( a ) ° टभ ; ° लित . B. T. भगो ; ० खदी . T. ( 6 ) श्रान्ताः स्मः
सुभ्भ्रान्ताः B. ॰णौ ; ° णिम् ; B. T. ० णीम् . M. ( a ) सु ° ; स ° C . ° तनुमः ;
● लगतः B. " थनुमः T.
V032n
St. XXXII.- the commentator renders by H , I have
never seen the word before . AMKRAFC : = cries of invocation.
S'ikharini .
V033
माने म्लायिनि खण्डिते च वसुनि व्यर्थं प्रयातेर्थिनि
क्षीणे बन्धुजने गते परिजने नष्टे शनैर्यौवने ।
युक्तं केवलमेतदेव सुधियां यज्जलकन्यापयः
पूतग्रावगिरीन्द्रकन्दरदरीकुञ्जे निवासः क्वचित् ॥ ३३ ॥
V033f
XXXIII . ( a ) म्ञायिनि ; म्लायति . A. वाघिनि . K. Bo . ( orig . Bo.n. ) मा
यिनिं . N. ° सुनि ; ° यसि . A. ०६ ; ° र्थम् A. B. P. M. R. Bo.n. ०. K.
Bo . N. ( d ) दरी ; तटी , N. नि ० ; ०. Bo.n.
V033n
St. XXXIII.- € уà = sagañamäus g . ( Râmarshi ) de
stroyed or lost seems to be more likely . Twithout obtaining
anything . क्षोणे = नष्टवने ( Ramarshi ) कन्दरदरीकुञ्ज - - कन्दर and दरी are
given as synonymes in Amara and Medini . Perhaps therefore the
reading of N. ought to be preferred as avoiding the pleonasm . Râ
marshi renders by : which would mean a natural cave
( Amara . ) ; t by Jer which is the same thing ; and by
affar as in Amara ; and takes the whole to be a Samâhâra
Dvandva .-- S'árdúlavikridita .
V034
परेषां चेतांसि प्रतिदिवसमाराध्य बहु हा
प्रसादं किं नेतुं विशसि हृदय क्लेशकलितम् । 1
प्रसन्ने त्वय्यन्तः स्वयमुदितचिन्तामणिगुणे
विमुक्तः संकल्पः किमभिलषितं पुष्यति न ते ॥ ३४ ॥
V034f
XXXIV . ( a ) ● वसमाराध्य ; नि क्षमायम्य . ( ? ) B. हा ; वा . A. T. K. Bo .
G.P.R. N. वाहा . M. ( 6 ) ° दम् 3 ° दे T. विश ° ; यह ° B. ० य ; ० ये .
C. omitted in G. ० यम् . B. कळितम् ; कलिलम् , A. R. P. Bo.n. विफलम् .
T. ° मफलम् . K. विकलम . G. ( c ) ● व्यम्तः ; ० य्येव . A. Bo.n. गुणे ; मणी . A.
गणो . N. Bo.n. ( d ) ° मु ० ; ° वि ० A .. T. K. Bo . G. N. वे . Bo.n.
० क्त : ; ° क्त . K. क . Bo.n. लः ; ले . K. “ गम् . G. पु ° ; तु ० A. ते ; स . A.
V034n
St. XXXIV . might mean , but this requires a
straining . कलिज would seem to be the better reading . चिन्तामणि =
the jewel which gives its possessor what he desires . =
the workings of the mind as in मनः संभोगेभ्यः गृहयति न संकल्पविरतम्
( Chandakaus'ika p . 27 ) or IAHN = HTAİ € ¶KN fata : & c .
( Bhagavadgîtâ VI . , 24 ) on which S'ankara says : QHÙ † î¶Ì
which shows why I should be abandoned . - S'ikhariņi .
V035
भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं :
मौने दैन्पभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भूयम् ।
शास्त्रे वादभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद्भयं
सर्व वस्तु भयान्वितं भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयम् ॥ ३५ ॥
V035f
XXXV . ( 6 ) मो ° ; मा ०. K. Bo . G. अराया ; तरुण्या . T. K. Bo . G.
( c ) ० द ; दि . K. Bo . G. N.
V035n
St. XXXV . In [ case of ] silence there is the
danger of being [ considered ) spiritless . This however destroys
the symmetry of the Stanza . And hence the other reading would
be better as meaning " where there is high sense of one's own
greatness there is danger of misery . " This Stanza occurs at p .
6 of the Kavyasangraha . - S'árdúlavikridita .
V036
अमीषां प्राणानां तुलितविसिनीपत्तपयसां
कृते किं नास्माभिर्विगलितविवेकैर्व्यवसितम् ।
यदाढ्यानामग्रे द्रविणमदनिःसंज्ञमनसां
कृतं वीतव्रीडैर्निजगुणकथापातकमपि ॥ ३६ ॥
V036f
XXXVI . ( c ) ° दाया ; दन्धा M. ° दज्ञा ० G. डावा . Bo.n. ° सं
ज्ञ ; ° शङ्क . C. ( a ) वील ; म्लान . T. Bo . G. N. मान A. पात ° ° ख्यात ० .
B. Oru Bon .
V036n
St. XXXVI .- = which are like the water on
the lotus - leaf , a very common simile . - S'ikharini .
V037
भ्रातः कष्टमहो महान्स नृपतिः सामन्त चक्रं च त
त्पार्श्वे तस्य च सापि राजपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः ।
उद्रितः स च राजपुत्रनिवहस्ते बन्दिनस्ताः कथाः
सर्व यस्प वशादगात्स्मृतिपयं कालाय तस्मै नमः ॥ ३७ ॥
V037f
XXXVII . ( 4 ) भ्नातःकष्टमहो ; सा रम्या नगरी . K. T. Bo . ( orig . Bo.n. ) G.
N. ( 6 ) तस्य ; यस्य Bo.n. च सापि राजपरिषत् ; च सा विदग्धवनिता . A. वशा विदग्भ
परिषत् B. च सा विदम्बपरिषत् . K. T. Bo . N. ( c ) उक्ति : ; उत्सित : A. सद्वृत्तः
B. उन्मत्तः K. T. Bo . उद्दृत्त : N. Bon . उद्विक : M. ( ° द्रि ०१ ) ° ३० ; ° ता ० .
Bo.n. ( d ) दगात्स्मृतिपदम् ; दगात्स्मृतिपथम् . K. T. N. G. स्मृने : पद
मगात् . A.
V037n
St. XXXVII , - # 7 : comp . Nîtis'ataka St. 34. Ta is scarce
ly a good reading after we have already had ¶¶ . It might ,
however , be taken as " that great assembly " " that high assembly . "
Rāmarshi renders it by विङ्गण बनाढ्यजनापळक्षिताः ( sic ) राजसभा उद्विक्त :
क्रीडावशेन उच्छृङ्खलः उत्कटो वा ( Ramarshi ) . कथा : - शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यमया
नका : ( sic ) बीभत्सरौद्रादिर सैरुत्कृष्टरमणीयत्वेनातिप्रसिद्धाः कथा : कथानकानि तत्र सभायां
क्रियमाणा वातीः स्मृतिपथ compare the next stanza and the English
● expression " matter of history . " . S'árdúlavikridita .
V038
वयं येभ्यो जाताश्चिरपरिगता एव खलु ते
समं यैः संवृद्धाः स्मृतिविषयतां तोप गमिताः ।
इदानीमेते स्मः प्रतिदिवसमासत्रपतना
द्वतास्तुल्यावस्यां सिकतिलनदीतीरतरुभिः ॥ ३८ ॥
V038f
XXXVIII ( 4 ) परिंगता ; मपि गता . A. ० मपगता . P. B. मरणगा . B.
परिचिता . N. ( 6 ) समं यैः सम् ॰ ; समा येषाम् . K. Bo . ( orig . Bon . ) समं ये तै . G.
स्मृतिविषयताम् ; स्मरणपदवीम् . B. ( e ) स्म : ; स्म . C. G. B. T. Bo . स्मत् . K.
A. ° मास ° ; ° भाप ° T. K. Bo . G. ( a ) ° ग ° ; ग ° . A. T.K. P.R.
G. ( d ) ° स्थाम ; स्था . ( १ ) T. Bo . N. सिकतिळ ; " मिव किळ . A. सिकतिनि
Bo . ( orig . Bo.n. ) सिकतसम , G.
V038n
St. XXXVIII . - nat : - * ö : : says Râmarshi . But there
is no mention of a here except in the heading of this
section : I think it must be taken as an instance of
the see Raghu III . , 50. For fi comp . Prasannaraghava
( Act . V. , ) p . 171 and see Panini V. , 2 , 104-5 . - S'ikharini .
V039
यत्रानेकः क्वचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यसैको
यंत्राप्ये कस्तदनु बहवस्तत्र वान्ते न चैकः |
इत्थं चेमौ रजनिदिवसौ दोलयन्द्वाविषाक्षौ
कालः काल्या सह बहुकलः क्रीडति प्राणिसारैः ॥ ३ ९ ॥
V039f
XXXIX . ( a ) ° कः ; का :. A. P. R. ( 6 ) चान्तेन चेक :; नैकोपि चान्त : A.
नैकोपि चान्ते . T. K. Bo . N. न कीपि चान्तै G. ( c ) चेमो ; नये . N. दो ° ; लो .
N. ° न्द्र / निवाक्षी ; ° न्त्राविवाशी . A. ° न विवाशी : ० ( १ ) . G. ० न्यापि वाक्षो . C. ( a )
काल्या ; कल्यैः . A. कव्यो . N. सह बहुकल :; भुवनफळके . T. K. Bo . ( Bo.n. हम्
for हे ) . G. N. सह बहुगळ :. A. ० णि ; ० ण . C. सा ° ; शा ० . N.
V039n
St. XXXIX . - affel - for the gender see Siddh . Kaum . I. , 390 ,
कालः = वर्तमानादिः क्षणादिसमयो वा Rámarshi . But neither seems to be
very appropriate here . He also explains as Wi . e . Kâla's
a . The other commentator renders the two respectively by
and , for the latter of which I know of no authority
The two words seem to me here to signify the male
and female personifications of the Destructive Principle . Now F
is given by the Medinîkara as a name of Mahâkâla or Mahâdeva .
alt is well known to be a name of Pârvatî , Mahâdeva is the Deity
of Destruction , and is also represented in the Purânas as playing
with Pârvatî . and therefore may here be taken to mean
Siva and Párvati . बहु कल : - कन्ला is reudered by सुखदु : खदातृत्वादिकरण विशे
पाः and क्रीडा नैपुण्यम् by Ramarshi . सार = the pieces in a diceplay ; gene
rally written . The double meaning of Te ( as in Kadambarî p .
5 ) will be noticed . Compare Huxley's Lay Sermons p . 36 where a
similar figure is somewhat differently worked out . - Mandákrántá .
V040
तपस्यन्तः सन्तः किमधिनिवसामः सुरनदीं
गुणोदारान्दारानुत परिचरामः सविनयम् ।
पिनाम : शास्त्रौघानुत विविधकाव्यामृतरसा
न्न विद्मः किं कुर्मः कतिपयनिमेषायुषि जने ॥ ४० ॥
V040f
XL . ( 6 ) ° जोदारान् ; ° णोदर्कान् [ C. सविनयम् ; सुविनयम् B. स्वविषयान्
T. K. G. सविनयान् , Bo . ( orig . Bo.n. ) ( c ) ° स्त्रीया ; स्वार्थी ° Bo.n.
● नुन न्द्रुत C. M.
V040n
St. XL . - तपस्यन्नः- See Siddh . Kanm . II . , 229. For the acen
eative of सुरनदीम् see Siddh . Kanm . I. , 261 , where however नि is .
not , though अघि is , among the Upasargas enumerated . Resorting
to the Ganges is equivalent to abandoning the world . Râmarshi
says एनेन किं नर्ममोक्षावेष सेवेमेति ( sic ) भाव : गुणोदाराः = गुणा :
उदारा महान्तो येषां ते says Ramarshi , but गुणेरुदारा : is less strain
ed and gives quite as good a meaning . On the second line Râina
rshi says एलेन किं काममेन सेवेम ( sic again ) इति भावः On the third
line he says उन अथवा शास्त्रीयान् बहूनथन् शासन्ति उपादेशान्ति तानि शास्त्राणि
वेदान्तमीमांसाप्रभृतीनि तेषामोघान्समूहान् किं पिबामः कि शृणुमः | किंलक्षणान् शास्त्रीमान्
विविधकाव्यामृतरसान् विविधा वर्मार्थकाममोक्षवणेनेन अनेक प्रकाराः काव्यामृतानो श्लोकम
बन्धामृतानी रसा : आस्वादा उत्कृष्टश्रवणजनितानन्दवशन आश ( sic स ) क्तयो वा येत्र
ने तथा तान् एनेनार्थ सेवेम मोक्षं वा सेवेम इति भावः । विद्वत्तया धनमुपाज्येने
अथवा शास्त्रीवगाहनेन तत्त्रज्ञानान्मोक्षं प्राप्नुयामिति वेति भावः ॥ I do not think it
a good interpretation to take विविध ° & c . as an adjective qualify
ing शास्त्रोपान् . They ought I think to be taken separately . And ses
Miscellaneous Stanza 27. न विद्मः किं कुर्मः we do not know what
we should do . जन - जन्यते उत्पद्यते इति जनो देह : ( Rāmarshi ) लोक , according
to the other commentary . It means mankind . “ When man is so
short - lived what should we do ? " - S'ikharini .
V041
गङ्गातीरे हिमगिरिशिलाबद्धपद्मासनस्प
ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य ।
किं तैर्भाव्यं मम सुदिवसैर्यत्र ते निर्विशङ्काः
संप्राप्स्यन्ते जरठहरिणाः शृङ्गकण्डूविनोदम् ॥ ४ ९ ॥
V041f
XLI . ( a ) " नस्य ; " नस्थम् . A. ( b ) ध्या ०. ज्ञा ० . A. B. ( c ) यंत्र ; ० र्येषु .
T. ° ङ्काः ; ° इम . A. ० ङ्क : M. ( d ) कण्डूयन्ते न खलु हरिणाः शृङ्गमङ्गे मदीये .
B. ( दी is eaten up ) . कण्डूयन्ते जरठहरिणाः शृङ्गमङ्गे मदीये . T. P. R. कण्डू
यन्ते जरठहरिणा : स्वाङ्मङ्के मदीये . N. ० ० ०० A. M. दम
● दाः M.
V041n
St. XLI . - पद्मासन - स्वस्तिकासनविशेष : says Ramarshi . In the Pra
sannaraghava Nataka Parasurama is made to tell Janaka किं भवतः
शरासनेन पद्मासनमेवावलम्बस्त ( p . 84 ) but I have been unable to find a
description of the posture . योगनिद्रा = the sleep of concentration ; see
Raghuvans'a X. , 14 and Mallinâtha's gloss on it योगेन निद्रा says
Rāmarshi . किं तैर्भाव्त्र्यम् = are they ever to be ? किमु प्राप्स्यन्ते ( Ramarshi . )
Fífa ÜHarura_says the other commentator . In the last line we
have to supply words meaning ( 4 from me " or something like
that . The readings at the foot are in that respect better . The
Stanza occurs at p . 318 of Kâvyasangraha . - Mandákrántá .
V042
स्फुरत्स्फार ज्योत्स्नाधवलिततले क्वापि पुलिने
सुखासीना : शान्तध्वनिषु रजनीषु दुसरितः ।
भवाभोगोद्विनाः शिव शिव शिवेत्यार्तवचसा
कदा स्यामानन्दोद्गतबहुलवाष्पाप्लुतदृशः ॥ ४२ ॥
V042f
XLII . ( 6 ) सुखा ; समा ०. B. ° नाः ; ° नः M. ( 0 ) ● भ्यार्तवचसा ; ० त्यस्तव
चसा . A. ° त्युच्चवचसा . I. K. G. ° त्युद्विवचसः Bo . ० यात्वचसः R. Bo.n.
● त्यात्तवचसः P. ° त्युच्चवचन :. N. ( d ) स्यामानन्दोतबहुल ; यास्यामान्तर्गनबहळ . ग .
यास्यामोन्तर्गतबहुल . K. Bo . ( orig . Bon . ) G. N. स्यामा मोदीद्वतबहळ . A.
orig . except है for हु . B. पालुतश :; याकुलदृश :. A. T. ● ब्याकुलट्टे
शाम् . N. ० अप्लुतदृशाम . B.
V042n
St. XLII . Comp . Nitis'ataka St. 108. wat graad
परिपूर्णतया उद्विग्नाः लस्ता : बहुदु : खजन्मपरम्पराभीता इत्यर्थः - ( Ramarshi ) भत्रस्य
BarceMÜNERFÜG : says the other commentator . The latter
I prefer . = extent ; also 7 ( see Medini ) which will also
do . would perhaps be better than ; as it stands it
means that the tears of joy flow through the utterance of those
cries of distress " S'iva ! S'iva ! S'iva l " -S'ikharini .
V043
महादेवो देवः सरिदपि च सैवामरसरि
गुहा एवागारं वसनमपि ता एव हरितः ।
सुहृद्वा काळोयं व्रतमिदमदैन्यव्रतमिदं
कियद्वा वक्ष्यामो वटविटप एवास्तु दयिता ॥ ४३ ॥
V043f
XLIII . ( a ) सेवामर ; तैवासुर . C. सेन्यामर B. ( b ) ए ° ; चै ° . B. इ ° ;
सं ० M. ( c ) " मिदम् ; मिति B. ( a ) ० प ;. B.
V043n
St. XLIII.- may be taken as a plural ; if not the observa
tion on St. 2 of the Nîtis'ataka will apply . I can give no
account of this unless it is ( time ) is called a friend
I suppose because he is a constant companion . For the second
ought to be substituted the which is the reading of B. I can
make no sense of it , and the retention of it in the text is a
mistake . = freedom from humiliation , not appealing to
others for help & c . , comp . St. 52. Construe with what fol
lows " how much more need I say in this fashion . " - S'ikharini .
V044
शिर : शावँ स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं
महीघ्रादुत्तुङ्ग | दवनिमवनेश्वापि जलधिम् ।
अधो गङ्गा सेयं पदमुपगता स्तोकमथवा
विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ ४४ ॥
V045
आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातर ङ्गाकुला
रागग्राहवती वितर्कविहंगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी ।
मोहावर्त सुदुस्त रातिगहना प्रोत्तुङ्ग चिन्तातटी
तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः ॥४५ ॥
V045f
XLV . ( 6 ) धैर्य ; धर्मं . K. G. T. ( 0 ) प्रो ० ; स ० . T. तटी ; टवी . P. ( d )
● सो ; ° सा . T. P. ° साम् . Bon . ● न्ति ; न्तु . M. ° गीश्वरा : ० ; ० गेश्वर : Bo.n.
V045n
St. XLV.- . Comp . St. 45 Nitis'ataka . Râmarshi takes
ª¾Ã ä Êt as a compound . f = misgivings , doubts . The banks
of rivers are often spoken of as thronged by birds . Comp . Ritusan
hara ( S'arad ) St. 28 , Ramarshi's comment on this runs as follows :
किंभूता | मनीरथजला मनोरथा इदं कृतं इदं करिष्यामि पश्चादिदं भविष्यतीति अभि
लाषा : ते एवं जळानि पानीयानि यस्यां सा तथा आशायाँ हि मनोरथाः सन्तीति भावः ।
नद्यामपि जलैर्भाग्यम् ॥ पुनः किं ० तृष्णातरङ्गाकुळा | नृष्णाशब्देन भतिलौल्यं असंतोष
इत्यर्थः स्ता ( sic ) एक तरङ्गा : कमोळा : तैराकुळा व्याा यत्राशा भवति तवासंतोषः
प्रसिद्धनद्या तरजाकुला भवनि || पुनः किं ० रागग्राहवती | रज्जयन्ति
स्वभावान्तरं प्रापयन्ति ते रागा : कामक्रोधादय एवं ग्राहा : मकर तिमिशिशुमारादयः
जलजीवविशेषा : विद्यन्ते यस्यां सा तथोक्ता । एतेन यत्राशा तत्र रागादयो भवन्तीत्यर्थः ।
नयामी ग्राभवितव्यम् || पुनः किंलक्षणा वितर्कविहगा | अस्मिन्कृते इदं भविष्यात
न भवेष्यतीति चेन्या ( ? ) दय ऊहाः त एव विहगाः पक्षिणो यस्यां सा तथा | एतेन यत्रा ,
शा तंत्र विनर्का भवन्तीति भावः | नद्यामपि पक्षिणी मराळचक्रवाकवकाद्या भवन्ति !!
पुन : किं ० बैर्यद्रुमध्वंसिनी । धैर्य वीरलं निर्विकारचित्तत्वमित्यर्थः । नदेव दुमा
वृक्षाः तान्ध्वसयति पातयनीति तथा | प्रसिद्धनद्यपि नटस्थनुमान्पातयति । एतेन यत्राशा
भवति तत्र वैर्य न भवतीत्यर्थः || पुनः किं ० मोहावर्तसुदुस्तरा | मोहा अज्ञानान्येव
परमार्थज्ञानशून्यत्वमित्यर्थ : आवर्ताः पयसां भ्रमाः तैः कृत्वा ( sic ) सुनर मतिशयेन दुस्तरा
न तरीतुं शक्या व्यक्तुं न शक्यते इत्यर्थः । एतेन यत्राशा तत्र मोही भवनीत्यर्थ : । प्रसिद्धन
ग्रामपि आवतर्भवितव्यम् || पुनः किंलक्षणा भाशानदी । अत एव अतिंगहना अतिश
येन गहना दुस्तरा तरीतुं न शक्यत इत्यर्थः । प्रसिद्धमहानद्यपि दुरुत्तरा अतिगहना
भवति || पुनः किं प्रोत्तुजचिन्तातठी | प्रोत्तुङ्गा अतिमहत्यः चिन्ता अस्मिन्
जाने सति किं करिष्यामि किं भविष्यति पुत्रकळत्रादीन् कथं भविष्यामोत्याद्याः
आत्मनो हीनत्वप्रतिपादिका : ना एव तटानि तौराणि यस्याः सा तथोक्ता | एतेन यत्राशा
भवनि तत्र महत्यश्चिन्ता भवन्तीत्यर्थः 1 । प्रसिद्धनद्यामपि तटैर्भवितव्यम् || आशाया हि अनव
च्छिन्नमवाहरूपलेन नद्या सहोपमेयता || The Stanza occurs at p . 319 of the
Kávyasangraha . - Sardalavikridita .
V046
आसंसारं त्रिभुवनमिदं चिन्वतां तात तादृ
नैवास्माकं नयनपदवीं श्रोत्रवर्मागतो वा ।
यो पं धत्ते विषयकरिणीगाढगूढाभिमान
क्षीनस्पान्तःकरणकरिणः संयमालानललिाम् ॥ ४६ ॥
V046f
XLVI . ( c ) रम् ; ० रात् . N. चिन्वतां तात तादृक् ; विधृतान्तास्ततो दिक् . A.
तात ; नाम . B. वाच G. ( b ) वमी ० ; मार्गम . T. K. Bo . ( मार्गे Bo.n. ) G. N.
( c ) ० णी ; ° णीम् . B. गू ; रू ° . A.T. P. B. ° नक्षोष ° ; नं जीव ०. B. ° न :
क्षोष . T. K. G.M. C. नं क्षो Bo.n. ( a ) नम् । शान्तः शान्तः करणकरिणीसंगमा
लानलीलाम् A. ° स्यान्तः ; खान्त ° Bo.n. ० ण : ; ॰णम् . Bo.n. ° ळान ; ° जाळ . B.
● लाम् ; नम् . Bo.n. ° ला . T.
V046n
St. XLVI – आसंसारम् = संसारप्रवृत्ति मर्यादीकृत्य ( Ramarshi . ) It is
equivalent to “ आब्रह्मभुवनात् " from the other point of view .
The mind is often compared to an elephant as in
Prasannarâ ghava p . 42. लात = = पूज्य says Rámarshi citing
Amara तान : पितारे पूड्येच ; it is applied to any favourite and
Medint gives it as अनुकम्प्ये also - In his commentary on the Bhag
vadgita VI . , 40. Sankara thus writes तनोत्यात्मानं पुत्ररूपेणेति पिता नात
उच्यतेपुत्र इति पुत्रोषि तात उच्यते शिष्योपि पुत्रतुल्य उच्यते Srfdhara
Svámi on the same says तानेति लोकरीत्या उपलालयन् संबोधयनि-
+ Mandakrántd .
V047
ये वर्धन्ते धनपतिपुरः प्रार्थनादुःखभाजो
ये चाल्पत्वं दधति विषयाक्षेपपर्यंस्तबुद्धेः ।
तेषामन्तः स्फुरितहसितं वासराणां स्मरेयं
ध्यानच्छेदे शिखरिकुहरग्रावशय्यानिषण्णः ॥ १७ ॥
V047f
XLVII . ( a ) ०६ : ० , ००. A. P. B. N. Bo.i. ● भाजो ; दीर्घाः M. P.
R. ( b ) ° ल ° ; ° न्य ° . M. ०६ स्त ; र्याप्त . N. ( 0 ) ° लं बा ; ' तैव ° . B. ० णाम्
शृण . N. ( 4 ) ०३ ° ; ' दे :. B. ° ख ° ; ° १० . M.
V047n
St. XLVII . – “ The days which grow ( i . e . appear interminable
as it were ) to one suffering the trouble of making entreaties to
the wealthy and those which become short ( i . e . appear
too short ) to one whose mind is disordered by the distractions
of worldly objects . " For T comp . St. 23 ; it means * accord
ing to one copy of the commentary ( M. ) For the genitive of
see Siddh . Kaum . I. , 297. : = with an
inward smile . Rámarshi says 3 अन्तर्मनसि स्फुरितहसितं दिवसानां स्फुरण मंत्र
FÅ HMMUT : which I do not understand . The idea is this .. The
suppliant of the rich thinks the days too long as he has to .
suffer the trouble of constant entreaties often unsuccessful ; the
person engaged in the pursuit of worldly objects thinks time too
short , he has never enough of it to compass all his numerous
ends . On the other hand the philosopher laughs at both for their
delusions . - Mandákrántá .
V048
विद्या नाधिगता कलङ्करहिता वित्तं च नोपार्जित
शुश्रूषापि समाहितेन मनसा पित्रोर्न संपादिता ।
आलोलापतलोचना पुषतयः स्वप्नेपि नालिङ्गिताः
कालोयं परपिण्डलोलुपतया काकैरिव प्रेरितः ॥ ४८ ॥
V048f
XLVIII . ( c ) ° ना युवतयः ; ° नाः प्रियतमा : N. ( d ) ° व प्रेरित : ; व प्रेर्यते
N. ° व प्रेषितः P. R. B. T. K. ° वोत्तीर्यते , T. ( 2nd resding ) वा पोषितः
Bo . ( orig . Bo.n. ) G. ( where त for त :) .
V048n
St. XLVIII. concentrated , exclusively occupied with
anything . food from others see St. 5. - S'árdúlavikridita .
V049
वितीर्णे सर्वस्वे तरुणकरुणापूर्णहृदयाः
स्मरन्तः संसारे विगुणपरिणामा विधिगतीः |
वयं पुण्यारण्ये परिणतंशरच्चन्द्रकिरणे
स्त्रियामां नेष्यामो हरचरणचित्तैकशरणाः ॥ ४ ९ ॥
V049f
XLIX . ( a ) ० तो ° ; ° स्ती ° C.M. A. G. ( 6 ) ° स्म ० ; ० क्त ०. T. K. Bo .
( orig . Bo.n. ) ° त ° . G. रे ; ° रम् . A. T. Bo . ( ° र Bo.D. ) ° गुण ० ; ° रस . K.
T. Bo . ( orig . Bo.n. ) G. ° मा वि ॰; ° माँ वि ० . N. ° माव ° C. M. T. G.A.
B. K. Bo : ° ती :; ° ता : A. B. M. ° तम् . T. K. Bo . ' तिम् . G. N. ( c )
वयम् ; कद्रा . I. K. Bo . G. ° ण्या ० ; ° ण्ये ०. P. R. ॰णत ; ० गत ०. T.
K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G. ° जाते ° C. M. जैस्त्रि ; ० ° ण ण त्रि ० B. ० णे
त्रि ० . P. K. Bo.n. ° णास्त्रि ° . T. K. Bo . G. N. णैः प्रि ° M. ( a ) ● माम् ;
● मा Bo . ( orig . Bo.n. ) P.R. M.
V049n
St. XLIX . Râmarshi . May it not be strong ? =
fortune , fate . परिणताः वृद्धिं प्राप्ताः शरच्चन्द्रस्यमयूखा यस्मिंस्तत्तथा । अरण्यस्प
पवित्रतया बाळ ( ? ) रूपलेन तत्र चन्द्रकिरणा भनि वृद्धिं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ( Ramarshi . )
This is not clear ; according to our text there need be no Bahu
vrihi , and the instrumental would mean ' in the company of '
हरचरणयोश्चित्तं तदेव एकं शरणं येषां ते तथा ; चिन्तैक would be a better
reading , but see St. 57. TTT is rendered by in Râmarshi's
commentary . But that is hardly admissible here . - S'ikharini .
V050
बयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या
सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः ।
स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला
मनसि च परितुष्टे कोर्थवान्को दरिद्रः ॥ ५० ॥
V050f
I. ( a ) च लभ्या ; दुकूलै : T. K. Bo . ( orig . Bon . ) G. N. ( b ) इ ; १० .
A. ° ° C . ° बावि Bon . ( orig . Bo . ) ( 6 ) ° वनु ; ° वसि . C.
A. P. R. G. T. ° द्रो ; द्वी . A. T , G. ( @ ) ° द्रः ; ° द्री . A. T
V050n
St. L. - इह = अस्मिन् संसारे Ramarshi says विश्वस्मिन् which I do
not understand . : is a better reading than as
marking better the contrast with Tð - Añචft : is some
what puzzling . Ramarshi says अत्र विशेष : अन्तरं भेद इत्यर्थ : निर्विशेष :
Biday : : * T * : . But this is not satisfactory .
Perhaps : should be taken as meaning " greatness "
see Naishadha III . , 41 and commentary . Máliní .
V051
यदेतत्स्वाच्छन्द्यं विहरणमकार्पण्यमशनं
सहार्यैः संवासः श्रुतमुपशमैकवतफलम् ।
मनो मन्दस्पन्दं वहिरपि चिरस्यापि विमृश
न जाने कस्यैषा परिणतिरुदारस्य तपसः ॥ ५१ ॥
V051f
LI . ( 4 ) खाच्छन्यम् ; स्वच्छन्दम् . A. B.N. ( 6 ) ० र्यैः ; ० यै : B. C.
( orig . Bo.n. ) ( c ) ° न्दा ; न्दं म ° A. ० दस्य ० ( ? ) Bon . चिरस्यापि
विमृशन् ; विमृश्यन्नविरतम् . A.
V051n
St. II . – खच्छन्दम् is a better reading than खाच्छन्द्यम् as going
with विहरणम् As it stands we must take the two separately .
अकार्य॑ण्यमशनम् is one thing . कृपण - Nitis ataka St. 49. मनो . & c . comp .
Gita VI . 26. उदार = noble . —Sikharint .
V052
पाणिः पात्रं पवित्रं भ्रमणपरिगतं मैक्ष्यमक्षय्यमन्नं
विस्तीर्ण वस्त्रमा शासुदशकममलं तल्पमस्वल्पमूर्वी ।
येषों निःसङ्गताङ्गीकरणपरिणतिः स्वात्मसंतोषिणस्ते
धन्याः संन्यस्तदैन्यव्यतिकरनिकराः कर्म निर्मूलयन्ति ॥ ५२ ॥
V052f
LII . ( a ) ° क्ष्य ; क्ष ° C. ( b ) ● माशासुदशकममलम ; माशीदकमपि विम
लम् . A. ० माशादशकमामलम् . B. M. P.R. माशादशकमचपलम् . N. ° मस्व
ल ; मल्पस ● B. ( e ) ०ी ; ° न्त : ० A. ते सात्म ; ° तस्वान्त ° N.
● तिस्वान्त ° P. R.
V052n
St. LII . - परिंगत = लन्ध ( Bamarshi . ) I am not aware of any other
use of this word in this sense , which does , however , seem to be
the sense lhere . मैक्ष - see Pánini II , 4 , 38. परिणतिः - comp . Vikra
morvashi सेवाकाकुः परिणतिरभून् स्वात्मसंतोषिणः- Comp . Gita III . , 17
( and 19 as to नि : सङ्गता ) , where Sankara renders it by सर्वतो विगत
तृष्ण : व्यतिकर = contact . कर्म निर्मूलयन्ति - comp . St. 71. The Stanza also
occnrs at p . 316 of the Kávyasangraha . — Sragdhara ,
V053
दुराराध्यः स्वामी तुरगचलचित्ता : क्षितिभुजो
वयं तु स्थूलेच्छा महति च पदे बद्धमनसः ।
जरा देहं मृत्युर्हरति सकलं जीवितमिदं
सखे नान्यच्छ्रेयो जगति विदुषोन्यत्र तपसः ॥ ५३ ॥
V053f
LIII . ( a ) ° ध्य : स्वा ० , ध्याचा ° B. N. तु ° ; दु ° ( १ ) A. ° भुजी ; भृतो T.
( b ) तु ; च , K. Bo ( orig . Bo.n. ) G. N. महति च ; सुमहाते A. B.T. K. Bo .
G. R. N. ° बद्ध ° ; दत्त ° Bo.n. ( c ) ° हम् ; ° ३ K. सकलम् ; यदिदम् A. दयितम्
T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) P.R. N. ( 2 ) ° षोन्य ° ' ; ; °ाम ° K. Bo . ( orig .
Bo.n. ) G. बो य ° A.
V053n
St LIII . - जुरगचलचित्त is an unusual simile , but comp . उच्चे :
श्रवसश्चञ्चलना Kādambari p . 208. पद = position , seat . The construc
tion is जरा देहं हरात मृत्युः सकलमिदं जीवितं हरति as the commentator
says . On तपस् see Nitisataka St. 100. -Sikharini .
V054
भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचञ्चला
आयुर्वायु विघट्टिताम्रपटलीलीनाम्बुबडङ्गरम् ।
लोला यौवनलालना तनुभृतामित्याकलय्य द्रुतं
योगे धैर्यसमाधिसिद्धिसुलभे बुद्धिं विधद्धं बुधाः ॥ ५४ ॥
V054f
LIV . ( 6 ) °° ; अ ° N. ° लीना ?; ° हिन्ना ° K. Bo . Bo.n. ( but ला fox
ळी preceding ) ° लम्ब्य ° B.
( c ) ° ना त ° ; ० सास्त ° A. K. Bo . N. ° सात ° M. ° साह ० Bo.n. ० स्त .
नुभूतामि ; जळरयाचे ● B. य्य द्रुतम् ; व्याहुतम् Bo.n. ( d ) योगे धैर्य ० ; योगिध्ये .
य ° A. Bon ( गो far गि ) ● भे ; भाम् ; .; A दद ० B.
● द्धिविंद ● 1 द्धिं विद ° all except N. B.T.
V054n
St. LIV . -यौवनळालना यौवनस्य तारुण्यस्थ ळालना धारणा ( Ramarshi . ) तारु
ण्यानिपालना says the other commentstor . It probably means the
happiness of youth ; comp . Prasannarághava लाळयन्तमरविन्दवनानि
( p . 55 ) . धैर्यसमावि = concentration and patience . निर्विकारचित्तस्य वारणम्
( Rámarshi . ) योगे - यमनियमासनप्राणायाम प्रत्याहार ध्यानध्येयधारणारूपे ( Rāma
rshi . ) — Sardūlavikrndita .
V055
पुण्ये ग्रामे बने वा महति सितपटच्छन्नपाली कपाली
मादाय न्यायगर्भद्विजहुवहुवमुग्धूमधूत्रोपकण्ठम् ।
द्वारं द्वारं प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय क्षुधार्तो
मानी प्राणी स धन्यो न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु दीनः ॥५५ ॥
V055f
LV . ( a ) ॰ण्ये ; ० ण्य ° A. K. Bo . N. ( orig . Bo.n. ) म ० ; व ° A. सि ; ०
श ० A. शि ० K. ० च्छन्न ० ; ० च्छेद ०. K. छिन्न ° A. ० च्छत्र ° . G. ° लीं क ;
● ली क A. Bo , G. लिंक N. ( b ) ९ लोमा ० ; ° लिं ह्या ° N. ° मादाय न्यायगर्भ ;
मांसादानां तु वर्त्म A. न्याय ° ; ज्ञान ° . R. P. ° र्भ ; ° र्भम् K. G. M. हुन ; मुख .
C. omitted in M. ०३० ; ० भू ० . C. ० म ० ; °° I ॰ण्ठम् ; ०03 N. ( c )
● वृत्ती ; ° विष्टो . A. K. Bo . ( orig . Bon . ) G. N. ब ° ; द ° T. क्षुवातो ; प्रवृत्ती ,
A. ( a ) प्राणी ; मानो A. बन्यो ; नाथो A. T. K. N. G. नपु ° ; च ° G. नं
सु ० ; ° ते तु ° . M. ° कु ० : ०६० A.
V055n
St. LV . पाळी = उपरिदेश ( Rámarshi . ) It is given as meaning
edge in Amara and Medinf . कपाळी = fragment of a pot . Comp .
पटळी , ( 51 St. ) मण्डली ( 83 St. ) न्याय & c . = नयन्ति परमं पदं प्रापयन्ति वि
वैकेनात न्यायाः श्रुतिशास्त्रस्मृत्यादयः ते गर्भे चित्ते येत्रां ते न्यायगभीः वेदादिविद एवंभूतै .
द्वैजैह्रुतं हृवनं यस्मिन् ... • • तस्य धूमः तेन धूम्रं धूसरं उपकण्ठं समीपं यस्य तत्तथा ॥
एतेनाग्निहोतृद्विजकुळेप्तता ( sic ळोप्तन्ना ? ) हाराय भ्रान्त श्रेष्ठामेत्यर्थः , The other
commentary has न्यायगर्भेण न्यायशास्त्रपग्नि ( sic ) . Another copy ( 31 )
says simply न्यायगर्भितेन द्विजेन . Mallinatha , explains न्याय as the वर
used in pronouncing the Vedas , ( see Kumâra . ÎÌ . , 12 ) ; that may
be the meaning here . I still presents a difficulty . For rendering
it by I know of no authority . With y for it is easy to
explain but y cannot be well construed with what follows .
I would translate thus , " the vicinity of which is darkened by the
smoke of the fire to which offerings are made by Brahmins
having within them ( i . e . their . mouths ) the Vedic accents ( i .
e . Vedic Mantras with their due accent ) . T is the predicate
in the first clause of this Stanza , all the other adjectives are
extensions of the subject . तुल्यकुल्य = तुल्याः खकुलभवा : ( Rāmarshi )
better , perhaps , would have been : but this is in
admissible . See Siddh . Kaum . I. , 514. - Sragdhará .
V056
चाण्डाल : किमयं द्विजातिरथवा शूद्रोय किं तापस :
किंवा तत्त्वनिवेशपेशलमतिर्योगीश्वरः कोपि किम् ।
इत्युत्पन्न विकल्प जल्पमुखरैः संभाष्यमाणा जनै
नै क्रुद्धाः पथि पथि नैव नैव तुष्टमनसो यान्ति स्वयं योगिनः ॥ ५६ ॥
V056f
LVI ( a ) चा ० ; च ° I. P. R. Bo . n . किम् ; वा A. ( 6 ) ० निवेश ;
विवेक ° B. किम ; वा . M. IT . ( 0 ) ०३ : सम् ॰; ०३ ° A. N. ०० ; व्य
B. T. P. R. ० णा ; ० णो . A. ० ना . B. T. P. B. नैर्न ° ; ° नो नो ° A. ° ने .
नों Bo.n. ( d ) यान्ति स्वयम् ; यस्यन्ति ● ते . M.
V056n
St. LVI . --तस & c . = तत्त्वनिवेशन तसज्ञानेन वैशला सुकुमारा करुणाद्री म
faĝtzien a amya : ( Râmarshi ) better , I think " one whose mind
is skilled in concentration on the truth . " Tin Gitâ II . , 16 is
explained by S'ankara as and by S'ridhara as
which two are not inconsistent . That meaning may be
adopted here ; for T comp . Misc . St. 19. = clever .
& c . - उत्पन्ना उदिता विकल्पजन्यः वितर्कवचनानि येषां ते उत्पन्नविकल्पजसा भत
v gut : çâu : ( Råmarshi . ) ; better , I think , : as in Nitis'à
taka St. 69. स्वयम् = स्खेनैव रूपेण भानन्दवन्त इत्यर्थः ( Ramarshi ) but
" by themselves " is , I think , quite admissible . - S'árdúlavikríḍita .
V057
सखे धन्याः केचित्तुटितभत्रबन्धव्यतिकरा
वनान्ते चित्तान्तर्विषमविषयाशीविषगताः ।
शरच्चन्द्रज्योत्स्नाधवलगगनाभोगसुभगां
नयन्ते ये रात्रि सुकृतचयचित्तैकशरणाः ॥ ५७ ॥
V057f
LVII . ( a ) सखे ; अहो . B. ( 6 ) चित्तान्ताव ; चिन्वन्तो वि ० . B. ● शीविषगताः ;
शीविगलिता : noted in M. Commentary ° ता :; तिम् . B. ( c ) ● गाम ; ° गा .
+ B. ( d ) चै ० ; ° न्तै ० B.
V057n
St. LVII.- . See St. 52. : & c . is not clear . It
may be " into whose minds worldly objects which are like a
dangerous snake have entered , " but there is a difficulty of both
grammar and sense in this . The reading of B. ( taking अचि -
) would mean " not looking to ( i . e . not minding ) the course
of worldly objects which are like dangerous snakes . " -
expanse , Uttararàmacharita p . 42. 4. The Âtmanepada is only
for the metre . & c . comp . St. 49. - S'ikharini .
V058
एतस्माद्विरमेन्द्रियार्थगहनादायासकादाश्रया
छेपोमार्गमशेषदुःखशमनव्यापारदक्षं क्षणात् ।
शान्तं भावमुपैहि संत्यज निजां कलोललोलां गतिं
मा भूयो भज भङ्गुरां भवरतिं चेतः प्रसीदाधुना ॥ ५८ ॥
V058f
LVIII . ( a ) ° सकादाश्रयात् ; सिकादाश्रय B. N. ° सकादाश्रय . T. Bo . G.
P. ° मकादाश्रयः R. ( 6 ) ● णात् ; ‘ णम् Bon . ( c ) शान्तम् ; सात्मी ° A. T.N.
Bo.n. भात्मी . K. Bo . सामी ० G. ग ° ; म ° K. A. ( d ) भूगी ; भूपाम् .
B भव ; नव T.
V058n
St. LVIII .-- objects of sense i . e . worldly objects ..
Gitâ III . , 34. E see Nitis'ataka St. 95 note . Tu : = that
which is resorted to . The commentator says tÐI * NAU : KUNT :
काश्रयस्य भावः कादाश्रयः आयासेन कादाश्रयः तस्मात् which is not quite
grammatical and would be very artificial if it were . I
prefer the reading of T. For the construction with TH see
Siddh . Kaum . I. , 285. r : The a : ( Râmarshi ) better TE
# : as in Nitis'ataka St. 26. As the text stands the second
line must be taken as adjectival to mi , a = movements ,
course , as in .-- S'árdúlavikridita .
V059
पुण्यै र्मूलफलैः प्रिये प्रणयिनि वृत्ति कुरुण्याधुना
भूशय्या नववल्कलैरकरुणैरुत्तिष्ठ यामो वनम् ।
क्षुद्राणामविवेकमूढमनसां यत्रेश्वराणां सदा
चित्तव्याव्यविवेकविलगिरां नामापि न श्रूयते ॥ ५ ९ ॥
V059f
LIX . ०० ये ; ही A. B. Bo.n. T. प्रिये ; प्रियै : A. P. Bon . B. K. R.
प्रिय ° G. तथा . N. प्रिय : T. प्रणयिनि ; च सलिलैः ; K. ' नि ; नीम् . T. R. P.
Bo . A. B. G. वृत्तिम् ; प्रोतिम् . G. M. ( b ) ० य्या नव ; ° ध्यां नव T. K. Bo .
G. ° ध्यां तृण ° . B. N. ० ध्या नृण ? P. R. Bon . वल्कले ; प ● K.
Bo . G. ( orig . Bo.n. ) ° एकरुणे ° ; ° रकृपणे ° A. Bo . B. ( where ष for प )
रकरणे ०. C. M. ° रकररूणै . T. ' विंतनुताम् K. यामो वनम् ; या ( ? ) मोहि
त : A. यामो बने ' T ' . ( c ) 4 ° ; त ° Bo . ( orig . Bon . ) ( d ) चित्तग्याध्यविवेक
*
चित्तव्याधिविवेक ● A. G. M. चित्तव्याधिविकार ° B. N. वित्तव्याध्याविवेक गु
विश्वव्याधिविकार ● K. Bo . P. R. • विव्हळ : ● व्याकुल ● T. G. ° गिराम् ;
" धियाम A. ° गिरो . Bo . ६
V059n
St. LIX .- = loving one . This is the first and ( except
St. 98 ) the last allusion to a female companion in these two
S'atakas , and in both cases there are otherwise admissible
variants - a rather suspicious circumstance . Masculine Vocatives
do occur in these S'atakas . comp . St. 64. = not
pleasing to the touch , hard , our day is an ( Râmarshi . )
trich men St. 94. and Kâdambari p . 209. * occurs in
the third line ; so in the fourth it is suspicious.S'ardúlavi
kridita .
V060
मोहंमार्जयतामुपाय रतिं चन्द्रार्धचूडामणी
चेतः स्वर्गतरङ्गिणीतटभुवामासङ्गमङ्गीकुरु ।
को वा वीचिषु बुहुदेषु व तडिल्लेखासु च स्त्रीषु च
ज्वालाग्रेषु च पत्रमेषु च सरिद्वेगेषु च प्रत्ययः ॥ ६० ॥
V060f
I.X. ( a ) ● पार्ज ; पाश्र ° T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) ० ० G. ( b )
● वामा ; वि व्या ● K. Bo . ( orig . Bo.n. ) ( c ) को ; नो . C. ° लेखा ;
● लोळा ● B. स्त्री ° ; श्री ० A.T. K. N. ( d ) ब्ना ० ; जा ° K. सरिद्वेगे ; सुह
दूर्गे ° ( ! ) G. N. सरि दुर्गे ° T. K. Bo . सरिदुर्गे ° Bo.m.
V060n
St. LX.Some copies read explaining a by
प्रसिद्धां परमसुखानन्ददायिनीम् ( Rāmarshi . ) मार्जयताम् may also be talken as
a genitive plural " acquire that devotion to S'iva which belongs
to those who clear off their delusion . " For the construction ,
comp . Misc . Stanza 25 , the form af being accounted for at Siddh .
Kaum . II . , 188 ( ) or p . 182. दूरीक्रियताम् of the comment
ary is inadmissible , being not a passive form . For see note
Nitis'ataka St. 32. In introducing the last two lines Râmarshi
says ननु ख्यादिभोगान्विहाय कथमेतत्यूर्वोक्तं विधीयते इति चेन्सलाह | वा अहो एनेषु वस्तुषु
कः प्रत्ययः ॥ On स्त्रीषु ho says अङ्गनासु अकाम चपळते • कः प्रत्यय : वास्तु कामेन
VIA HIÃted : || on Whàg , vachd a :: He winds up thus ,
एने न पदार्था : सेवयितन तथा तथा कुन्तीति भाष : दृष्टान्तेन नित्यमानन्दरूपं श्रीमद्देशं
भजेति भाव : The implication is that everything except devotion to
S'iva is untrustworthy like the things enumerated .-- Sárdúla
vikridita .
V061
अग्रे गीतं सरसकवयः पार्श्वतो दाक्षिणात्याः
पृष्ठे लीलावलपरणितं चामरग्राहिणीनाम् ।
यद्यस्त्येवं कुरु भवरसास्वादने लम्पटलं
नोचेञ्चतः प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधी ॥ ६१. ॥
V061f
LXI . ( a ) रस ° ; ° रल ° A. तो दा ; योदी ॰ T. K. Bo . ( orig . Ba.n. )
G. N. ( b ) पृष्ठे ली ; पचाळी ° T. K. Bo . ( orig . Bon . ) N. ' लयरणितं चा ●
● वशपरिणतिचा ● C. ( e ) ° ये ° ; स्ले ° N. A. Bo.n. ° सा ० ; स ° A. ० नै ० ;
● ये ० T.
V061n
St. LXI . - दाक्षिणात्या = दक्षिणदेशीद्धाः दाक्षिणात्यकवयो हि अतिशयगम्भीराथी
( sic ) प्रकटनप्रवन्धनशीला भवन्तीत्यर्थ : About them see Kávyādars a I. ,
40. et seg , ( क्षेत्र मसाद : समता- माधुर्ये सुकुमारता || अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज : कान्ति .
सभाधयः ॥ इतेि वैदर्भमार्गस्य माणा दश गुणा : स्मृताः . ) What are called Vai
dharbhas here are called दाक्षिणात्य in St. 60. निर्विकल्पे समाधी = समाधिना
सर्वे संपद्यते इति निश्चित समाधी यमनियमादिरूपे योगे ( Rsmarshi . ) But निर्विकल्प
or निर्विकल्पक ( as it is more commonly called ) समाधि is thus explained
in the Vedantastra ( p . 22 Banáras Ed . ) निर्विकल्पकस्तु ज्ञातृज्ञानादिविकल्पभे
दलयापेक्षया अद्वितीयवस्तुनि तदाकाराकारितायाचित्तवृत्तेरतितर।मेकी भावे नाव स्थानम् । तदा
तु जलाकाराकारितळवणानवभासेन जळमात्रावभासवस् अद्वितीयवस्त्वा काराकारितचित्तवृस्य .
नवभा सेनाद्वितीयवस्तुमात्रमेव भासते i e an exclusive concentration upon the
One Entity without distinct and separate consciousness of the
knower , the known , and the knowing , and without even self - con
scionsness . - Mandālerántd .
V062
विरमत बुधा योषित्सङ्गात्सुखात्क्षणभङ्गरा
कुरुत करुणामैत्रीप्रज्ञावधूजनसङ्गमम् ।
न खलु नरके हाराकान्तं घनस्वनमण्डलं
शरणमथवा श्रोणीविम्वं रणन्मणिमेखलम् ॥ ६२ ॥
V062f
LXII . ( a ) ° ज्ञात् ; ० . ० Bo.n. ( b ) करुणा .omitted in A. ( c ) खल ;
कुरु . A. हा ° ; भा ° Bo.n. क्रा ० ; का ० A. Bo.n. ° नस्त ; नं स्ल ० . M.
V062n
St. LXII . सङ्ग & c . - स्त्रीणां सः तस्माद्धेती : यत्सुखम् ( Ramarshi ) करुणा
& c . in apposition with वधूजन ; comp Git & X. , 34. H & rini .
V063
प्राणाघातानिवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं
काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ।
दृष्णास्रोतोविभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा
सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः || ६३ ॥
V063f
EXIII . See Nitis ataka . St. 26 where add ( b ) ● कया , क्यम , A.
( c ) त्रिमयः ; नियमः B.
V063n
St. LXIII . - On the fonrth line , R & marshi says सर्वशास्त्रेषु षण्मती
प्रती ( sic ) पादकेषु भागमैषु एवं भयं श्रेयसां कल्याणानी सामान्यः साधारणः पन्था
मार्गों भवति , This is the same as Nitis ataka St. 26 .
V064
मातर्लक्ष्मि भजस्व कञ्चित्मा स्म भू .
भोगेभ्य : स्पृहयालवो न हि वयं का निस्पृहाणामसि |
सद्यः स्यूतपलाशपत्रपुटिकापात्रे पवित्रीकृते
भिक्षासक्तुभिरेव सम्प्रति वयं वृतिं समीहामहे ॥ ६४ ॥
V064f
LXIV . ( a ) क ° ; कि . ०. A. ( b ) ° भ्य :; ° षु . A. N. ° वो न हि वयं का ; ० व .
स्तव वशे किम् , A. N. Bo.n. P. R. ( in which fonr का for किम् ) ( c )
सद्यः ; यद्य ° . A. स्यू ° ; पू ° C . ° ° T. T. ° टिका ; ° ° टके ° . T. Bo.n.
त्रे ; : A. ° जे ; तैः N. सक्त ° ; वस्तु ° N.
V064n
St. LXIV . - For भोगेभ्य : see Siddh , Kaum . I. , 277. का निस्पृहाणाम .
सि = what are you to men indifferent [ i . e . to worldly pleasures . ]
For the genitive comp . वीरो न यस्य भगवान्भृगुनन्दनोपि वृत्ति St. 59 .
भिक्षासक्तु = भिक्षाया लब्धाः सक्तवः ( Ramarshi . ) The Stanza ocours at p .
317 of the Kavyasangraha . - S & rādMavikridita .
V065
यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मतिरावयोः ।
किं जातमधुना येन यूयं यूयं वयं वयम् ॥ ६५ ।।
V065n
St. LXV . - These words are addressed by one to an estranged
friend . The commentator gives an incorrect meaning यूयं वयमिति
बहुत्वं पुत्रशिष्यपरिजनपरिग्रहाभिप्रायेण says Ramarsbi . ~~ Anushtub .
V066
बाले लीलामुकुलितममी मन्थरा दृष्टिपाताः
कि क्षिप्यन्ते विरम विरम व्यर्थ एष श्रमस्ते ।
सम्प्रत्यन्ये वयमुपरतं बाल्पमास्था वनान्ते
क्षीणो मोहस्तृणमिव जगज्जालमालोकयामः ॥ ६६ ॥
V067
इयं बाला मां प्रत्यनवरतमिन्दीवरदल
प्रभाचोरं चक्षुः क्षिपात किमभिप्रेतमनया |
गतो मोहोस्माकं स्मरकुसुमबाणव्यतिकर
ज्वरजाला शान्ता तदपि न वराकी विरमति ॥ ६७ ॥
V067n
St. LXVII . - TH = a common expression comp . tylayn :
in the Ratnâvali Act I. , ad finem . Achyumsafah = the
blaze of the fever produced from contact with the flowery arrows
of Cupid . = poor girl , here a word of commiseration ( as in
Viracharita p . 78 ) ; also a term of contempt . - S'ikharini .
V068
रम्पं हर्म्यतलं नं किं वसवये श्राव्यं न गेयादिकं
किं वा प्राणसमासमागमसुखं नैवाधिकं प्रीतये ।
किं तूझान्तपतत्पतङ्गपवनव्यालोलदीपाकुर
छाया चञ्चलमाकलय्य सकलं सन्तो वनान्तं गताः ॥ ६८ ॥
V068f
LXVIII . ( @ ) श्रा ° ; श्र ० . P. B. N. Bo.n. ( 6 ) ° मास ० > ० मं स . A.
° कम् ; ° क ° M. x .
( c ) तूद्रा ० , तुम्ना ० . T. K. N. G. Bo . तूम्भ्रा ० , M. तत्रा ०. A. ° पतप P
तज्ज्ञ ' ; पतपक्ष ° T. K. G. N. ( d ) सकळम् ; सततम् Bo ( orig . Bo.n. )
I. ● ता :; तम् . G.
V068n
St. LVIII . = . comp . ( Nitis'ataka ) ; but
this is more appropriate , meaning a small light . flame ;
says Râmarshi , of which I cannot see the application
here . comp . Kadambarî p . 7. On : Râmarshi gives a
long list of old princes as Bharata , Dilipa , Raghu & c . The Stanza
occurs at p . 308 of the Kavyasangraha . - S'árdúlavikridita .
V069
किं कन्दा : कन्दरेभ्यः प्रलयमुपगता निर्झरा वा गिरिभ्यः
प्रभ्वस्ता वा तरुम्पः सरसफलभृतो वल्कलिम्पश्च शाखाः 1
बोक्ष्यन्ते यन्मुखानि प्रसभमपगतप्रश्रयाणां खलानां
दुःखोपात्ताल्पवित्तस्मयवशपवनानतितलतानि ॥ ६ ९ ॥
V069f
LXIX . ( a ) निर्झरा वा गिरिभ्य :; पादया : किं विशीर्णा : A. ( b ) किं वा शोषं गतास्ते
गिरिकुहरगता निर्झरा वारिपूर्णा : A. ° स्ना वा तरुभ्यः ; स्सा : किं महीजाः . K. Bo . ( orig .
Bo.n. ) ° लिन्य ं ; ° ळेभ्य ° . C. लिभ्य . M. ( e ) यन्मु ° ; किं मु ° . K. Bo ( orig .
( Bo.n. ° म ; ° मु ० . P.R.C.M.K. ( d ) ' खोपात्ताल्प ; ● खात्तखल ० . N.
बशपवनान ° ; पत्रनवशान ° T . K. Bo . ( orig . Bon . ) G. N ( where न for
ञ ) विषपवनान ● M. In A. another reading is किं तद्वैराग्ययुक्तं सुचरितनिशितो
ज्ञानखङ्गः प्रनष्टो | येन द्वारे नृपाणां धनमदमलिनां संगति यान्ति वीराः ॥
V069n
St. LXIX . -- ~ पनव t is better than vr न আনৰ্নি =
( Râmarshi . ) It refers to the eyebrows being sometimes raised
and sometimes folded into wrinkles out of pride or conceit.
Sragdhará .
V070
गङ्गातरङ्गकणशीकरशीतलानि
विद्याधराध्युषित चारुशिलातलानि ।
स्थानानि कि हिमवतः प्रलयं गतानि
यत्सावमानपरपिण्डरता मनुष्याः ॥ ७० ॥
V070n
St. LXX . कणशीकर = कणास्तेषामपि शीकराः भव्यपकणा : ( Ramarshi . )
As to Vidyâdharas haunting the Himalaya see Kumara . cantos I
and VI . ETF quedam … Cal :; add : ( Râmarshi ) .- Vasantatilaká .
V071
यदा मेरुः श्रीमान्निपतति युगान्ताग्निनिहतः
समुद्राः शुष्यन्ति प्रचुरनिकरग्राहनिलयाः |
धरा गच्छत्यन्तं धरणिधर पादैरपि धृता
शरीरे का वार्त्ता करिकलभकर्णायचपले || ७१ ॥
V071f
LXXI . ( a ) यदा ; सदा . M. यलो . N. निहतः ; दलितो A. वलितः N. ( 6 ) नि
कर ; मकर . P. R. N. सलिल . A. ( c ) The third and second lines inter
change places in A. ( d ) कळ ° ; कर ° 4. कर्णां ; कारा ० C. -
V071n
St. LXXI.- . Comp . Nitis'ataka St. 95. The Samudras are
thus given by Rāmarshi क्षीरोद , इक्षुरसोद , सुरोद , घृतोद , दभिमन्योद ,
क्षारोद , शुद्धोद निकर = collection St. 52. भन्त = रसातळ ( Ramarshi ) ; I
know of no authority for this and though the usual sense
' destruction ' has not as much propriety , I think it is the only
one admissible . TUTTC = Ѷ or TÅA ( Râmarshi ) ; with the former
पाद = H पादा इव चरणा इन प्रतीयमाना ये हस्ताः ( sic ) . But the latter , पर्वन ,
ought alone to be adopted . For the idea of the mountains
supporting the Earth see Kumâra . VI . , 68. - S'ikhariņi .
V072
एकाकी निस्पृहः शान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः |
कदा शम्भो भविष्यामि कर्मनिर्मूलनक्षमः ॥ ७२ ॥
V072n
St. LXXII.- : : CH ( Râmarshi . ) aw you
uza : vepſa qeu dikufafa ¶ ! ( Ramarshi . ) .— Anushṭub .
V073
प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं
दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् ।
सन्मानिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं
कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ ७३ ॥
V073f
LXXIII . ( 1 ) दत्तम् ; न्यस्तम् . T. K. N. R. P. Bo . ( orig . Bo.n. ) G.
A. ( c ) सन्मानिताः ; सन्मानिनाम् A. संपादिता : T. K. Bo . G. N. संमानिताः R.P.
Bo.n. ° नो ; ° नाम् . A. ०३० ; ° वा ° T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G. ( d ) ° ल
म् ; °° . A. T. Bo • . ° तम् ; ° ताम् . A. ° ताः T. Bo . ( orig . Bo.n. )
G. K. N. ° तांत ° ; ° तस्त ° T. Bo . ( orig . Bo.n. ) G. ° नुभिः ; नवः T. Bo .
( orig . Bo.n. ) G. K. N. In P. & R. the fourth line is second ,
second third & third fourth .
V073n
St. LXXIII.- . Siddh . Kaum . II . , 339. Though I have
kept : from C. as not incapable of explanation ( from +
मान with इतच् ) still I prefer very much the reading संमानिता :.
कलं स्थितम् Comp . note on भ्रान्तं देश म . This is an instance of “ काळ . '
This Stanza also at p . 315 of the Kavyasangraha . - Vasantatilaké ,
V074
जीर्णा कन्था ततः किं सितममलपटं पट्टसूत्रं ततः कि
मेका भार्या ततः किं हयकरिसुगणैरावृतो वा ततः किम् ।
भक्तं मुक्तं ततः किं कदशनमयवा वासरान्ते ततः किं
व्यक्तज्योतिर्न वान्तर्मथित भवभयं वैभवं वा ततः किम् ॥ ७४ ॥
V074f
LXXIV . ( a ) जी ० ; शी ° Bon ॰पटम् ; वरम् . Bo.n ° सूत्रम् ; ° वस्त्रम् ;
Bo.n. ( b ) for हयकारे & c . बहुगुणगुणिता कोटिरेका ततः किम_ Bo.n. ( c ) भक्ति भुक्तं
ततः किं वदशनमथवा वासरी ते ततः किम् . This line is fourth in Bo.n. ( d )
एक : श्रान्त ( भ्रान्त cod ) स्ततः किं करिनुरङ्गवरावृतो वा ततः किम् Bo.n.
V074n
St. LXXIV . - I cannot make any sense out of the first line
as it stands . The reading in Bo.n. which I was not aware of
in the first instance as it does not occur in the regular list
of variae lectiones , is more explicable - silk cloth =
excellent ( adjective ) . In the second line again Bo.n.'s reading
has propriety which C.'s reading has not . bad things to
eat , Siddh . Kaum I. , 475. would be better than . As it
stands the last line may be thus translated " what , too , if there
is not within that clear Glory of the Supreme by which all
worldly dangers are destroyed . " -- Sragdhará .
V075
भक्तिर्भवे मरणजन्मभयं हृदिस्थं
स्नेहो न बन्धुषु न मन्मयजा विकाराः |
संसर्गदोषरहिता विजना वनान्ता
वैराग्यमस्ति किमतः परमर्थनीयम् ॥ ७५ ॥
V075f
LXXV . ( b ) ° हो ; ° हे , N. बन्धु ° ; वस्तु ° A. न म ० ; च म ° T . Bo . G.
( d ) ° मतः ; ° मित : N. ° मर्थ ° ; ° मार्थ ° M. G. T. C. किमतः परमर्थनीयम् ;
हृदि चैयरमर्थयन्ति A.
V075n
St. LXXV . - the fear of [ ever - recurring ] birth
and death . स्नेहो न बन्धुषु Comp . Mohamudgara शत्रो मित्रे पुत्रे बन्ध
A मा há कुरु qá यत्नं ſtacarà विग्रहसन्धी p . 33. of Kavyasangraha . When there are
these things i . e . from to , what more is to be asked
for or desired ? -Vasantatilaká .
V076
तस्मादनम्तमजरं परमं विकासि
वडा चिन्तय किमेभिरसद्विकल्पैः ।
यस्यानुषङ्गिण इमे भुवनाधिपत्य
भोगादयः कृपणलोकमता भवन्ति ॥ ७६ ॥
V076f
LXXVI . ( 4 ) ° मम् ; ° मा T. G. ° कासि , ° वेकम् . C. ° काशि A. P.
Bo.no. ° काशी . M. ( b ) तडूझ वाञ्छत जना यदि चेतनस्था : M. ( c ) भु ° ; भ ° A.
T. K. Bo . P. R. N. मता ; रता ; M. तमा A.
V076n
St. LXXVI . -गरम = परा उत्कृटा माशब्देन मायाख्या शक्तिर्यस्य अथवा परा
उत्कृष्टा मा शोभा यस्य तत्तथा ! ( Ramarshi ) . विकासि - Rámarshi reading विका
शि says विकाश : सदा उदयो विद्यते यस्य तद्विकाशि नित्योदितमित्यर्थ : which is
also the meaning of विकासि Comp . St. 80 विकल्प विकल्प ( रूप in
original ) न्ते स्मर्थन्ते विकल्या विषया : स्रक्चन्दनान्नवनिनादयः ( Ramarshi . ) Is
it not rather fancies , dreams ? Comp . Uttararâmacharita f
Act VI . , refers , of course , to following after .
अनुषङ्गः प्रसको विद्यने येषां ते तथोक्ताः अनुपङ्गिणः प्रसङ्गवतः पुरुषस्येवटी वा
यासरतो जनस्य भुवनाधिपत्यभोगाद्याः पदार्थी : भवन्तीत्यर्थः ( Ràmarshi . ) भुवनाधिप
न्यं तथा भोगः विषयानुभव : ( Ramarshi . ) Perbaps to take it as a g
would be better . I comp . Brihadaranyaka Upanishad
एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वेतस्मास कृपण : मन esteemed . Comp . Nitiss
taka St. 79 and note . Compare generally Stanza 80. The Stanza
occurs at p . 315 of the Kavyasangraha . - Vasantatilakd .
V077
पातालमाविशति यासि नभो विलङ्ग्य
दिङ्गण्डलं भ्रमसि मानसचापलेन ।
भ्रान्त्यापि जातु विमलं कथमात्मनीनं
तहझ न स्मरसि निर्वृतिमेषि येन ॥ ७७ ॥
V077f
LXXVII . ( a ) ° इय ; भब्य Bo.n. ( c ) ● नीनम् ; लीनम् A. T. Bo . G.
नीतम् C. M. ( a ) तद्ब्रह्म न स्म ; न ब्रह्म संस्म ° T. K. Bo . ( orig . Bo.n. )
G. स ब्रह्म संस्म ० N. ये ° ; के ° T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G.
V077n
St. LXXVII , with the agility of the mind , with
the speed of thought . Râmarshi takes as a vocative which
is , perhaps , better . As it stands , the Stauza must be taken to be
addressed to man in general , as a very similar Stanza in the Bhâ
minivilása IV . , 11. On पाताळ Ramarshi says पातालमित्युपलक्षणं तकवितल
मुतळतळातलम हातलर सातळरानालानीस्यर्थः अथवा पातालमित्युक्त्या नीचवस्तुषु गच्छसि .
Hö = ĦAnî KY ( Râmarshi . ) . " Even by mistake " is closer
and appropriate too ; not only do you not think of the Brahma
on purpose , you do not even by mistake stumble on it . 371
beneficial to oneself . Siddh . Kaum . I. , 626 .-- Vasantatilaká .
V078
रात्रिः सैव पुनः स एव दिवसो मत्वावुधा जन्तवो
धावन्त्युद्यमिनस्तथैव निभृतप्रारब्धतत्तक्रियाः ।
व्यापारः पुनरुक्तमुक्तविषयैरेवंविधेनामुना
संसारेण कदर्थिताः कयमहो मोहान्न लज्जामहे ॥ ७८ ॥
V078f
LXXVIII . ( a ) बु ० ; मु ० . A. K. Bo . G. N. ( 6 ) ० न ० ; ° ल ° . C.
● तमा ° ; " ताः प्रा ० . T. M. Bo . ० तं प्रा ; K. Bo.n. " तः प्रा ०. C. G. त
न्तत्क्रि ° ; ° तस्ततक्रि ° . T. ( c ) भुक्त ; मुक्त Bo . ( orig . Bo.n. ) भूत . G. N.
०ेवम् ; ° रित्थम् . K. T. Bo . G. N. ° हे . Bon . ° मु ° ; ००. A. ( a ) ,
● ताः कथ ; ° ता वय ०. K. T. G. N. Bo . ( orig . Bo.n. ) ● हान्न ; हं न . Bo .
( orig . Bo.n. ) G. लज्जा : जानी K. T. G.
V078n
St. LXXVIII . -- निभृतप्रारब्ध = निभूतं पूर्ण यथा भवति तथा प्रारब्धाः कर्तुमिश्रिताः
( Ramarshi , ) steadily , unswervingly seems to be the meaning of H
here . Jªy = JATË NËNË ¥ * . ( Ramarshi ) comp . 7 .
Mâlati - Madhava p . 142 ; superfluously enjoyed i . e . enjoyed
over and over again . Ѷ¶ : yaz : C : says Ramarshi . - S'árdú
lavikridita .
V079
मही रम्या शय्या विपुलमुपधानं भुजलता
विवानं चाकाशं व्यजनमनुकूलोयमनिलः ।
स्फुरदीपश्चन्द्रो विरतिवनितासङ्गमुदितः
सुखं शान्तः शेते मुनिरतनुभूतिर्नृप इव ॥ ७ ९ ॥
V079f
LXXIX . ( a ) ° हीं ; ° हा . N. रम्या ; मृही . A. शय्या , T. K. Bo . G.M.
N. R. शक्ता P. शय्या ; पृथ्वी . N. शक्ता . B. पुल ° ; तव ° A
( c ) ° स्फुरदीप चन्द्रो ; शरच्चन्द्री दीपो . N. ( a ) ॰खम् ; ° खी .. N. ° न्तः ;
● न्तम् P.
V079n
St. LXXIX - वितिरेव वनिता ; विरति = indifference to worldly
pleasures . H = splendour ; and the ashes applied by ascetics to
their bodies . The Stanza occurs at p . 316 of the Kavyasangraha.
S'ilcharini .
V080
त्रैलोक्याधिपतित्वमेव विरसं यस्मिन्महाशासने
तल्लब्ध्वासनवस्त्रमानघटने भोगे रतिं मा कृथाः ।
भोगः कोपि स एक एव परमो नित्योदितो जृम्भते
यत्स्वादाद्विरसा भवन्ति विषयास्त्रैलोक्यराज्यादयः ॥ ८० ॥
V080f
LXXX . ( a ) शासने , शोभनम् . A. ( 6 ) ० स ० ; ° श ° P. A. वस्त्र ; मस्तु .
A. ° सनवस्त्रमानघटने ; परितोष मंत्र च मनो . Bon . ( d ) विषया ; भक्त ° A. वि .
भवा , P. R. In Bo . G. N. K. T. the first line is ब्रह्मेन्द्रादिमरुद्गण
( णा . T. ) स्तृणगणान्य ( य . I. ) त्र स्थिती मन्य ( ब्ज . T. ) ते . The second is
the fourth above as in P & R. except यच्छापात् for यत्स्वादात् in Bo . G.
T. K. The third is the same as above except बोधः for भोग : in Bo .
G. T. K : & एष for एक in N. The fourth line in all is भो ( भोः
Bo . & K. ) साबो क्षणभङ्गुरे तदितरे भोगे रर्ति मा कृथाः
V080n
St. LXXX . - MAA = TCHPADÀ ( Ramarshi . ) It
means ' whose commands are great ' ; thus in one of the Upani
shads एतस्य वा अक्षरस्य गार्गि प्रशासने सूर्याचन्द्रमसौ निष्ठतः or भोपास्माद्वानः पवते
& c .; the greatness consisting in the great powers which obey
these commands . A word like should be supplied in the
first line . 12 would probably be a better reading than .
honour . constituted by- " the enjoyments consisting
in " & c . - Râmarshi renders it by . = ever existing ,
not transient like the enjoyments referred to . TCHIMMATT says
Râmarshi . Comp . St. 76. - S'árdúlavikridita .
V081
किं वेदैः स्मृतिभिः पुराणपठनैः शास्त्रैर्महाविस्तरैः
स्वर्गग्रामकुटीनिवासफलदैः कर्मक्रियाविभ्रमैः ।
मुक्तकं भवबन्धदुः खरचनाविध्वंसकालानलं
स्वात्मानन्दपदप्रवेशकलनं शेषा वाणग्वृत्तयः ॥ ८१ ॥
V081f
LXXXI . ( a ) उनै ; ● ठितैः . T. ( c ) मुक्कम् ; भुक्तैः किम् . G. बन्ध ; सा .
र A .. भार . M. P. R. दुःख T. K. Bo . G. N. दुःख ; भार . 1. K. Bo . G.
N. ° स ; सि . A. ( d ) ०३० ; ° का ° . T. K. G. कळनम् ; ° नमिदम् . A.
० बा ; ० पै : A. Bo.n. N. ° लयः ; ° त्तिभिः A. N. Bo.n.
V081n
St. LXXXI . — 1¹√¶¶ & c . comp . Gîtà II . , 42 et seq . TkKU कर्म क्रिया
the sports of the performance of rites and cere
monies : ( Ramarshi . ) ; literally arrangement i . e . the ap
pointment of trouble as attaining to each act of life , substantially
it means large extent , expanse . the compass
ing of entrance into that seat where there is joy in oneself .
खात्मानन्द एवं परमानन्द एवं पदं वस्तु तत्र प्रवेशकलनं अनुभवधारणम् ( Ramarshi ) .
वणिग्वृत्ति mercenary , shop - keeping . - S'árdúlavikridita .
V082
आयु : कल्लोललोलं कतिपयदिवसस्थायिनी यौवनश्री
रर्था : संकल्पकल्पा धनसमयत डिद्विभ्रमा भोगपूराः ।
कण्ठाश्लेषोपगूढं तदपि च न चिरं यत्प्रियाभिः प्रणीतं
ब्रह्मण्यासक्तचित्ता भवत भवभयाम्भोधिपारं तरीतुम् ॥ ८२ ॥
V082f
LXXXII . ( 6 ) ° मा : ° मो . A. Bo.n. ० राः ; ° रः . A. Bo.n. ° गाः
K. Bo . G. N.
( c ) ● ण्ठा ° ; ° ण्ड ° T °° . M. च न ; न हि P. R. ( 2 ) ० रीतुम् ; ' रन्तु .
T. G. Bo . ( orig . Bo.n. ) ° रन्त : K.
V082n
LXXXII .- # momentary like thought ; for see
Siddh . Kaum . I. , 704. T the more usual word is ³914 . Kºstà¶nch
Ramarshi says कण्ठस्य गळस्याश्चेष : वल्गनं यथा स्यात्तथा उपगूढमालिङ्गनम्
which is nearly correct . It is an instance of the so - called T
HOMËÍ aM EUDU S. See Siddh . Kaum . I. , 474. The compound
may be also analysed in a different way and may be
rendered by see Siddh . Kaum . I. , 454. - Sragdhará .
V083
ब्रह्माण्डमण्डलीमावं किं भोगाय मनस्विनः |
शफरीस्फुरितेनाब्धेः क्षुब्धता जावु जायते ॥ ८३ ॥
V083f
LXXXIII . ( a ) ° ण्ड ; ° ण्डो . Bo . K. किम् ; की . Bo . ( orig . Bo.n. )
K. लोभाय ; लाभाय . P. R. लाभोयम् . Bo . K. भौगाय A. Bon . ( b ) जानु ; नु
प्र ० ] A. ० ब्बेः क्षुब्धता जानु जायते ; ब्धिः क्षुब्धो न खल जायते . N.
V083n
St. LXXXIII . is the same as . This particular
form is authorized by the Gana at Siddh . Kaum . I. , 227 , but for
the similar T , and , I know of no authority . The last
line is a question . - Anushṭub .
V084
यदासीदज्ञानं स्मरति मिरसंस्कारजनितं
तदा दृष्टं नारीमयमिदमशेषं जगदपि ।
इदानीमस्माकं पटुतरविवेकाञ्जनजुषां
समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते ॥ ८४ ॥
V084n
St. LXXXIV .—- = operation , effect . = Affari :
( Râmarshi . ) It means however , equable , looking on all things
alike . Comp . Raghu VIII . , 24 ( Mallinâtha ) ; and Bhagavadgit
V. , 18 and VI . 8 , 9 , 29 and various other places . The Stanza
occurs at p . 317 of the Kavyasangraha . - S'ikharini .
V085
रम्याश्चन्द्रमरीचयस्तृणवती रम्या वनान्तस्थली
रम्यः साधुसमागमः शमसुखं काव्येषु रम्याः कथाः ।
कोपोपाहितवाष्पबिन्दुतरलं रम्या
सर्वं रम्यमनित्यतामुपगते चित्ते न किञ्चित्पुनः ॥ ८५ ॥
V085f
LXXXV . ( a ) ° यस्तृणवतो ; ० यः कुसुमिता A. Bo.n. ( 6 ) ० म्यः ; ० भ्यम् .
A. K. Bo . N. R. T. G. P. साधुसमागमः शम ; साबुसमागमोद्भव Bo.n. A. त .
व समानमागम ०T . G. साबुसभासमागम K. Bo . साधुसुइन्समागम . P. R. साधुसमा
गमागत . N. °° ; ले ° T. G. ( c ) बिन्दु वृत्ति T. ( a ) ° नित्य ° ; ° रम्प ° P.
R. ° सुप ० : ० मप ° Bo.n. ° माघ ° K. " ते ; ° तम् . A. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) .
V085n
St. LXXXV.- requires to be supplied , and is
therefore not a good reading . : conversation about
poetry . Râmarshi says . Râmarshi takes the
last part of the compound कोपोहित & c . thus बिन्दवः कणाः तरळाचपळा
af , but this is scarcely admissible . At ends one adjec
tive and is another and we may then take the two as a
compound or as separate adjectives ; is given in the Medinî
as meaning T which is the meaning here . The ordinary S
accepted by the commentator does not suit exactly .
= ( Râmarshi ) . The expression is rather
difficult ; does it mean unsteady , distracted ? -S'árdúlavikridita .
V086
मिक्षाशी जनमध्यसङ्गरहितः स्वायत्तचेष्टः सदा
दानादानविरक्तमार्गनिरतः कश्चितपस्वी स्थितः ।
रथ्याक्षीणविशीर्णजीर्णवसनैः संप्राप्तकन्यासखो
निर्मानो निरहंकृतिः शमसुखाभोगेकबदस्पृहः || ८६ ॥
V086f
LXXXVI . ( a ) मध्यसङ्ग ; सङ्गमध्य P. R. चेष्ट :, वैश :, A. वैष : Bo.n. ( b )
दाना ; हाना ° K . Bo . ( orig . Bo.n. ) N. ° रक्त ° ; ° वित ०. A. R. P. ° भिन्न ० .
K. Bo . ( ° क्त , Bo.u. ) ° मार्गनिरतः ; वर्णरहित : K. Bo . ( orig . Bo.u. ) .
( c ) क्षोण ; कीर्ण . K. Bo . N. जीर्णं ; चीर . A. Bo.n. कीर्ण P. R. ० नैः ; ° नः
N. P. R. ° संप्राप्त ; ● रास्यूत . K. रस्यूत ; Bo . ( orig . Bon . ) 9 प्रान्तीत्य . P.
R. सखो ; धनी . A. धरो . K. Bo , ° सनी . N. ( d ) नो ; ० णो . K. Bo .
( orig . Bo.n. ) शमसुखा ; समसुधा ° Bo . ( orig . Bo.n. ) .
V086n
St. LXXXVI . - The third line contains an gf , but
the construction is not uncommon . भाभोग - ¶¶¶¡ परिपूर्णता . - — S'árdú
lavikridita .
V087
मातर्मेदिनि तात मारुत सखे तेज : सुबन्धी जल
भ्रातयम निबद्ध एव भवतामेष प्रणामाञ्जलिः |
युष्मत्सङ्गवशोपजात सुकृतोद्रे कस्फुरनिर्मल
ज्ञानापास्त समस्तमोहमहिमा लीये परे ब्रह्मणि ॥ ८७ ॥
V087f
LXXXVII . ( a ) तेज : ; , ज्योति : A. K. Bo . P. K. सु ० ; स ०. K. Bo .
( orig . Bo.n. ) व ; of A. K. Bo . M. P..R . ° मेश ° ; ° मग्रे . A. K. Bo .
● मन्त्य M. ° मन्स्य : P. R.N. ( e ) तक ; तस्कार . N. ( d ) ज्ञाना ; ज्याला . D
K. Bo . ( orig . Bo.n. ) ०२ ; र . Bo . ( orig . Bo.n. ) M.
V087n
St. LXXXVII . - The first two lines refer to the five elements . "
" The force of all my delusion being destroyed by . the pure know
ledge which shines forth in consequence of the great extent of
merit resulting from contact with you , I now merge in the su
preme Brahma . " # in the second line has not much propriety .
The readings at the foot are better . I cannot suggest any rea
son for the particular names applied to each of the elements
except as to ¤ , the Earth being regarded as the mother
of all creatures . Râmarshi says KVÅRDA DĒCAFÌ TLAKIAKŤ ( sic
J * ? ) ug gæd uduſi HIT :. The Stanza occurs at p . 319 of the
Kâvyasangraha.S'árdúlavikridita
V088
यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा
यावञ्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः ।
आत्मश्रेयस तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महा
न्प्रोद्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ ८८ ॥
V088f
LXXXVIII . ( 4 ) कळेवरगृहम् ; शरीरमरुजम् A. T. K. Bo . N. G.P.
B. ॰च्च दूरे जरा ; ज्जरा दूरतो . A. T. K. Bo G. N.P. B. ( c ) ॰षा कार्य :;
● श्री कार्य M. ( 6 ) ० मो ; ० ० सम् A. T. K. Bo . N. R. G. P. ०३० M.
तु ; च C. अ . G , नम् ; ° ने A. M , ° द्य ० ; ०३० A. M.
V088n
St. LXXXVIII. & c . The idea of this line furnishes
a common expression in Marathi . f is to be construed with the
accusative . : is an idiomatic expression ; comp . the English ,
what shall we say to , what should we think of , such a
thing.- S'árdúlavikridita .
V089
नाभ्यस्ता भुवि वादिवृन्ददमनी विद्या विनीतोचिता
खड्डायैः करिकुम्भपीठदलनैर्नाकं न नीतं यशः ।
कान्ताकोमलपल्लवाधररसः पीतो न चन्द्रोदये
तारुण्यं गतमेव निष्फलमही शून्यालये दीपयत् ॥ ८ ९ ॥
V089f
LXXXIX . ( a ) भुवि ; प्रति ° N. बादि ; बाद . A. G. वृन्द ; दन्ति M. ० म ० ;
● ल ० M. ( 6 ) पीठ ; दन्त . M. कूट ; P. R. ० ळ ० ; ° म ° K. G. Bo . ( orig .
Bo.n. ) ( c ) पोट ; मी . Bo.n. ( d ) निफ ° ; निःफ ° P.R.
V089n
St. LXXXIX.- & c . and far are taken together by
the commentators . But there does seem to be some little in
compatibility between the two . I would suggest that they be
taken separately as designating two different descriptions of a
corresponding to the two uses mentioned in the familiar Stanza
विद्या विवादाय धनं मदाय & c . Rimarshi takes अवररस as equivalent
to * TYT CT TU :; wrongly , I think ; is more usual and
better - S'árdúlavikridita .
V090
ज्ञानं सतां मानमदादिनाशनं
केषावितन्मदमानकारणम् ।
स्थानं विविक्तं यमिनां विमुक्तये
कामातुराणामतिकामकारणम् ॥ ९ ० ॥
V091
जीर्णा एव मनोरथाः स्वहृदये यातं जरां यौवनं
हन्ताङ्गेषु गुणाश्च बन्ध्यफलतां याता गुणज्ञैर्विना ।
किं युक्तं सहसाभ्युपैति बलवान्कालः कृतान्तोक्षमी
द्याज्ञावं स्मरशासनाङ्गियुगलं मुक्त्वास्ति नान्या गतिः ॥ ९ १ ॥
V091f
XCI . ( 4 ) ० था : ख ० ; ° थाच . T. K. Bo . N. G. ° थः ख Bo.n. जरा
यो ; च तद्यो ° A. N. T. K. Bo . G. ( 6 ) ध्य ° ; ° ध्य . A. ( c ) ° काळः कृता
न्तक्षिमी ; काळी हि सर्वान्तकृत् . A. Bo.n ( 4 ) ह्या ० ; हा . N. अ ° Bo . G. न T.
K. ज्ञा ° ; ध्या ° . T. K. स्मरशासनायुगलम् ; मदनान्तकाड्डियुगुलम् . K. N.
Bo . G. मदनान्तकारियुगळम् T. मधुसूदनाङ्किमळम् . P. R. A. Bon ( in
which two युगलम् for कमळम ) त्रिपुरान्तकाडियुगलम् M. मुक्त्वास्ति ; मुक्तेस्तु .
T. K. Bo ( orig . Bo.n. ) नान्यास्ति . A. नान्या ; मुक्ता . A.
V091n
St. XCI.¹ . ( Râmarshi ) but it means absorbed as in St.
2. For the second line also comp . St. 2. t is better than in
the fourth line . With , e might be taken as standing by itself ,
it being the which is . A curious variant for
is a which Râmarshi comments on , though in the copy we
have , the text is written वन्ध्य , He says विन्ध्याचळफळतुल्यत्वं याताः
प्राप्ताः । विन्ध्याचलस्य हि अतिगहनत्वेन मनुष्याणां दुःसंचारत्वात् अनेकानि फलानि
अनुपभोग्यतान्निरयैकाणि भवन्ति - S ’ & rdúlavilsridita .
V092
तृषा शुष्यत्यास्ये पिबति सलिलं स्वादु सुरभि
क्षुधात : सशालीन्कवलयति शाकादिवलितान् ।
प्रदीप्ते रागात्रौ सुदृढतरमाश्लिष्यति वधूं
प्रतीकारो व्याधेः सुखमिति विपर्यस्पति जनः ॥ ९ २ ॥
V092f
XCII . ( a ) शुभ्यत्यास्ये ; ° र्तः सन्प्राणी A. Bo.n. स्वादु सुरभि ; शीतमधुरम् ,
N. शीतसरभि . T. ( 6 ) सशालीन् ; शान्यन्नम् . N. सञ्शालिम् . Bon . शाकादिव
ळितान् ; सस्यादिफळितान् . A. मांसाज्यकवलान् , T. मांसादिकलितम् . N. Bo.n. ( c )
रागा ; कामा ०. A. T. Bo.n. ° श्चिष्याति ; लिङ्गति , N. ( a ) ° रो ; ° रम् . N. ° मि
ति ; ० मिव M. Bo.n. ते जनः ; बुध :. Bo.n.
V092n
St. XCII .- = ( Râmurshi . ) Comp . Malati - Madhava
əryasımàfturâ : ( p . 152 ) . People misunderstand the mere cure of
pain as itself a pleasure . - S'ikharini .
V093
स्नात्वा गाङ्गैः पयोभिः शुचिकुसुमफलैरर्चयित्वा विभो त्वां
ध्येये ध्यानं नियोज्य क्षिविधरहरापर्यभूले |
आत्माराम फलाशी गुरुवचनरवस्त्वत्प्रसादात्स्मरारे
दुःखाम्मोक्ष्ये कदाहं तव चरणरतो ध्यानमार्गेकप्रश्नः ॥ ९ ३ ॥
V093f
XCIII . ( b ) ध्येये ध्यानं नियोजय ; ध्यायन्निविंशय पश्यन् . P. R. नियोजय ; निवेश्य A.
T. K. Bo . G. M. N. पर्यङ्गमूळे ; शय्यानिषण्ण : T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G.
( c ) ° म : फलाशी ; ° मोरञ्जीनो . A. ° मोपि लीळो Bon . ° मोफळाशी . C. ( a )
● खान्मो ० ; ° खं मो ° A. T. K. P. R. M. Bo . G. N. तव चरणरतो ध्यानमार्गे .
कप्रश्नः ; समकरचरणे पुंसि सेवासमुत्थम् . T. K. Bo . G. N. P. R. समचरणकरे
पुंसि सेवासमुन्यम् A. Bo.n. प्रश्न : ; यत्रैः M.
V093n
St. XCIII . - भात्मनि ब्रह्मणि ऋथि आसमन्ताद्भावेन रामः क्रीडा यस्य स तथा
Enalqurēta terd : ( Râmarshi ) . At Gità V. , 24 where the ex
pression अन्तरारामः occurs . Sankara explains it by भन्तरेवात्मन्याराम :
: . After giving the ordinary meaning of Râmar
shi says अथवा फळे मोक्षलक्षणे आशा वाञ्छा विद्यते यस्य स तथा . On समकर
चरणे which is Rāmarshi's reading he writes समकरचरणो हि पुमान्धन .
वान्भवतीति सामुद्रिके प्रसिद्धम् and also मत्स्यांकितचरणों हि पुमान्धनवान्भवतीत्याये
the latter being required for the alternative meaning of T
सहिनी चरणी and not समौ करचरणौ यस्य . Sragdhará .
V094
शय्या शैलशिला गृहं गिरिगुहा वस्त्रं तरूणां त्वचः
सारङ्गाः सुहृदो ननु क्षितिरुहां वृत्तिः फलैः कोमलैः ।
येषां निर्झरमम्बुपानमुचितं रत्येव विद्याङ्गना .
: मन्ये ते परमेश्वराः शिरसि यैर्वद्धो न सेवाज्जलिः ॥ ९ ४ ॥
V094n
St. XCIV . is ³¶Ñ . As it stands the third line is not quite
intelligible . In the commentary in M. E stands for fat which
does make the line somewhat easier ; meaning " whose proper
drink is spring water . " On the rest of the line the commentary
is रत्येव सहोचिता अङ्गना इव विद्या येषामिति ते- " to whom learning is like
a wife with love , " but this rendering is not satisfactory . Is र &
mislection for स the construction being येषां विद्यैव सती अङ्गना ? परमेश्वर
comp . ईश्वर St. 59. - Sárdūlavikridita ..
V095
सत्यामेव त्रिलोकीसरिति हरशिरथुम्बिनी विच्छटाय
सद्वृत्तिं कल्पयन्त्यां वटविटपभवैर्वल्कलैः सत्फलैश्च ।
कोयं विद्वान्विपत्तिज्वरजानतरुजातीव दुःस्वासिकानां
वत्रं वीक्षेत दुःस्ये यदि हि न विभृयात्स्त्रे कुटुम्बेनुकम्पाम् ॥९ ५ ॥
V095f
XCV . ( a ) ° विच्छ ० ; ° वच्छ ° C. ( b ) सहत्तिम् ; सवृत्तम् M. त्यांवटावैट
प : स्यात्ततट ( ° त्यान्तद ? ) विठवि K. T. P. M. ( c ) ° स्वासि ° ; ° खास्त्रि , M.
( ३ ) ०३० ; ० क्ष्ये ° ० C. स्कु ० कु ; ° ° च्चेकु कु ° M. म्_ omitted in M.
V095n
St. XCV . - त्रिलोकोसारत् = the Ganges . Comp . the name त्रिस्रोतस्- in
Heaven , Earth and the nether world . हरशिरश्चुम्बिनी नीविच्छटा यस्याः
सा . नीविच्छटा is rendered by काञ्चीप्रदेश : in the commentary in M.
वृत्ति as in St. 59 and elsewhere . कल्पयन्त्याम् comp . St. 10 ; equi -
valent to ‘ furnishing ' here . प्रेरयन्त्थाम_ says the commentary . But see
Raghu V. , 9 and Viracharita p . 32 ( Calc . Ed . 1857. ) दु : खासिका
and दःखास्विका are rendered by नारी in the respective commentaries .
I cannot say what they mean . Comp . St. 8. - Sragdhará .
V096
उद्यानेषु विचित्रभोजन विधिस्तीवातितीव्रं तपः
कौपीनावरणं सुवस्त्रममितं भिक्षाटनं मण्डनम् । |
आसन्नं मरणं च मङ्गलसमं यस्यां समुत्पद्यते
तां काशीं परिहृत्य हन्त विबुधैरन्यत्र किं स्थीपते ॥ ९ ६ ॥
V096n
XCVI . The commentary on this runs thus तो काशी परिहृत्य परि
त्यज्य हन्त इति खेत्रे विबुधैः किमन्यत्र स्थीयते अपि तु न यस्यां काइयामुद्यानेषु विचित्रभो
जनविभिः चान्यत्तीव्रातितीव्रं तपः चान्यत्सुवस्त्रं कौपीनावरणं मण्डनं चान्यद्यस्यां अमितं
भिक्षाटनं यस्यां काइयां मङ्गलसममासन्नं मरणं समुत्पद्यते तो काशी मुक्ता अन्यत्र कथं
स्थीयते . I do not understand भिक्षाटनं मण्डनम् The meaning of कम्
here is “ why . " --Sárdulavikridita .
V097
नायं ते समयो रहस्यमधुना निद्राति नाथो यदि
स्थित्वा द्रक्ष्यति कुप्यति प्रभुरिति द्वारेषु येषां वचः ।
चेतस्तानपहाय याहि भवनं देवस्य विश्वेशितु
निर्दोवारिकनिर्दयोक्त्यपरुषं निःसीमशर्मप्रदम् ॥ ९ ७ ॥
V097n
St. XCVII . -- रहस्यमथुना is not quite clear . It seems to mean :
“ Now [ is the time to be in ] private i . e . to be alone . Construe यदि
प्रभुः स्थिला द्रक्ष्यति कुप्याते . On निर्दोवारिकनिर्दयोक्त्यवरुषम् the commentary
says निर्दोवारिकं च तत् निर्दयोक्त्यपरूपम Better thus निर्दोवारिकनिर्द
याँक्ति and भवरुषम् ; the two as a compound or separately , निर् being
construed with the compound up to उक्ति . - Sárdalavikridita .
V098
प्रियसखि विपद्दण्डव्रातप्रतापपरम्परा
परिचयचले चिन्ताचक्रे निधाय विधिः खलः |
मृदमिव बलात्पिण्डीकृत्य प्रगल्भकुलालव
समयति मनो नो जानीमः किमत्र विधास्यति ॥ ९ ८ ॥
V098f
XCVIII . ( a ) खि ; ° ख ०. N. ( in Nitis ataka ) . Bon . ० ण्डवान ;
० ण्डप्रान्त . A. Bo.n , ० ण्डाघात . N. प्रताप ; प्रपात . A. Bo.n. प्रवात . N. ( 6 ) .
● चयचले ; चपले . C. ० चयबळे . N. ° चयर्ते . A. , 9 चयवन्ते Bo.n. नि ० ;
वि ० . N. ( ० ) ° व व ° ; व च ब ° C. ( a ) नो जानीमः किमत्र ; जो जीर्णाना कि
मु ( ? ) A.
V098n
St. XCVIII . --प्रियसखि - comp . प्रिये प्रणयिनि St. 59. Better than प्रताप
is the reading . The meaning is nearly the same in both
cases but is got only by considerable straining from प्रताप .
* & c . may be thus rendered : " " Wicked Wicked destiny like
a potter places the mind like earth after perforce making a ball of
it upon the wheel of care evermoving in consequence of its being
used to a series of strokes from a multitude of pole - like afflictions . "
:: comp . Nitis'ataka St. 94. - Hárini .
V099
महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे
जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि ।
तयोर्न भेदप्रतिपत्तिरस्ति मे
तथापि भक्तिस्तरुणेन्दुशेखरे ॥ ९९ ॥
V099f
XCIX . ( a ) तामधी ; तो महे ; M. P. B. ( c ) न वस्तुभेदप्रतिपत्तिर
स्ति मे I ' . N. न वस्तुतों में प्रतिपत्तिरस्ति K. Bo . G. न भेदहेतुप्रतिपत्तिरस्ति M.
P. R. ( in which two ° तुः प्र ० ) . मै ; नी . A.
C. ( @ ) रे ; किम . A. किम ; रे . 4. टङ्कारवै ; घदारितैः ( ? ) A. ( b ) ° लैः ; ॰लम् .
A. ०३ :; ° वम् , A. जल्प ; वा C A. P. R ( c ) ° ग्वे ; ° ग्वै :. A. विदग्धमु
ग्वमधुरैलेंलैः ; मुघाक्षरैर्मभुतराळावै : A. विदग्धमुग्धमभुराक्षेवैः . P. R. For मुग्भ C.
has क्षेत्र वर्तते ; सम्पति P. R.
V099n
St. XCIX . भेदप्रतिपत्ति = belief of difference . तयोः refers to महेश्वरे
and for which construction compare Gîtâ II . , 4. The loca
tive is construed with . - Vans'astha .
V100
रे कन्दर्प करं कदर्ययसि किं कोण्डार
रे रे रे कोकिल कोमलैः कलरवैः किं त्वं वृया जल्पसि ।
मुग्धे स्निग्धविदग्धमुग्धमधुरैर्लोलैः कटाक्षैरलं
चेतश्चुम्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतं वर्तते ॥ १०० ॥
V100n
St. C. is scarcely susceptible of a good explanation .
is more common and better . - S'árdúlavikridita .
V101
कौपीनं शतखण्डजर्जरतरं कन्था पुनस्तादृशी
निश्चिन्वं सुखसाध्य मैक्ष्यमशनं शय्या इमझाने बने ।
मित्रामित्र समानतातिविमला चिन्तातिशून्पालये
ध्वस्ताशेषमदप्रमादमुदितो योगी सुखं तिष्ठति ॥ १०१ ॥
V101f
CI . ( a ) तरा ; तरम् . A. T. Bo . N. ° जरम् G. ( b ) निश्चिन्तम् ; ने
वित्तम् . A. नैश्चिन्त्यम् . T. Bo . N. K. नौशल्य . G. निश्चित्तम् . Bo.n. निश्चीतम् . M.
सुखसाध्य ; सुखसाधु A. Bon . निरपेक्ष . G. N. T. K. Bo . ( which two
have भ्य for क्ष ) , शय्या ; निद्रा T. K. G. N. Bo . ( orig . Bo.n. ) ( c ) ● सा
तित्रिम ° ; ° कारिविरळा . A. Bo.n. ° तिशू ; ° ध शू ° . A. M. Bo.n. ( ना for
न्ता ) ( a ) मदप्रमाद ; तमप्रमोद A. Bon . ( मः प्र for मप्र ) . In T. K. Bo .
G. N. these two last lines are as follows : स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशं विहरणं
शान्तं ( स्वान्तं K. Bo . N. ) प्रशान्तं मनः ( सहा . Bo . G. K. N. ) स्थैर्ये
योगमहोत्सवपि च यदि त्रैलोक्पराज्येन किम् |
V101n
St. CI . मैक्ष see St. 52 : अतिविमला मित्रामित्रसमानता comp . समः शत्री
च मित्रे च in Gfta XII . 18. The commentary takes अतिविमला चिन्ता
which is also good and perhaps supported by St. 90. * TEM • • • • K
मादास्तैर्मुदिता : commentary ; better ध्वस्ता : अशेषमदप्रमादाः येन सः and then
a day . The commentator joins the first three lines with
the last by भतः कारणात् ( ie . henoe . ) : योगी निस्यमुक्त : संसार सुखं तिष्टाने .
Better perhaps , " With these . " - S'árdúlavikridita .
V102
भोगा भङ्गुरवृत्तपो बहुविधास्तैरेव न्वायं भव
स्तत्कस्यैव कृते परिभ्रमत रे लोकाः कृतं चेष्टितैः ।
आशापाशशतोपशान्तिविशदं चेतः समाधीयतां
कामोच्छित्तिवशे स्वधामनि यदि श्रद्धेयमस्मद्वचः ॥ १०२ ।
V102f
CII . ( b ) ° स्यैव ; ° स्येह . A. T. R. P.N. Bo . G. M. K. ० मत ; ॰म
थ . A. Bo.n. रे ; हे . T. K. G. ° तं चे ° ° तैवे ° A. ° ष्टितैः ; ° ष्ठितम् . T. K. G.
Bo . ( orig . Bo.n. ) ( d ) ° मो ° ° भ्यो ° Bo . ( orig . Bo.n. ) G. ° छि ०
ogo . T. K. N. Bo . G. ° शेख ; शाख . N. ० शख ° Bon . श्र ° ; ल ० .
Bo.n. ( orig . Bo.n. ) ,
V102n
St. CII. : = and this world is constituted of them
only . In , ¶¶ if taken ( since the ordinary sense is not
appropriate ) would require . ( Siddh . Kaum . I. , 47 )
hence must be held to be better . a which it will be
seen is the reading of all except only two of the MSS . is the
imperative . The construction is common as in fa : KÜJ in
the Uttararâmacharita p . 127 and elsewhere . The translation
would be " why should you wander " instead of " why do you
wander " involves a clash of figures disapproved of in
English Rhetoric but see Kavyâdars'a p . 149 ( II . , 93 ) . Hilfestel
स्वधामनि = स्वकीये शरीरमन्दिरे कामोच्छित्तिवशे कन्दर्पजयार्थम् ( commentary )
F¶qñquda orâà expað çêû çaluatulÃ¶Ê : ( Râmarshi . ) Rightly ;
only स्वभामन् means भान्मतेजस् . - S ' drdalavikridita ,
V103
धन्यानां गिरिकन्दरे निवसतां ज्योतिः परं ध्यायता
मानन्दाश्रुजलं पिबन्ति शकुना निःशङ्कमकेशयाः ।
अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापोतट
क्रीडाकानन कलिकौतुकजुषामायु : परिक्षीयते ॥ १०३ ॥
V103f
CIII . ( a ) नि ० ; ° षु . K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G. T. N. ( 6 ) जलं ; क
नान् . T. K. Bo . ( orig . Bon . ) G. N.
( c ) ● यॉपर ° ; थे : परि ० . A. M. ( d ) परि ० ; परम् . A. N. M. Bo . K.
G.P.R. पर . T.
V103n
St. CIII . - t is equivalent to castle in the air .
The Stanza occurs at p . 301 of the Kavyasangraha . - S'árdila
vikridita .
V104
आघ्रातं मरणेन जन्म जरया विद्युचलं यौवनं
संतोषो धनलिप्सया शमसुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः ।.
लोकर्म सारे मिर्गुणा बनभुवो व्यालैर्नृपा दुर्जने
रस्यैर्येण विभूतिरप्यपहृता ग्रस्तं न किं केन वा ॥ १०४ ॥
V104f
CIV . ( ८ ) घातम् ; ० क्रान्तम् . N. T. K. G. Bo . ( orig . Bo.n. ) ० या ;
° सा N. K. Bo . G. ( orig . Bo.n. ) विद्युञ्चलम् ; प्रत्युनतम् . A. Bo.n. चास्यु
डडवलम् N. ° व्यत्युब्लम् P. R. M. यात्युनमम् . K. Bo . G. याल्युल्बणम् . T. ( 0 )
^ कैर्म ° ; ° के म ° . R. वनभुवो ; ° स्तु पठणे . A. ° स्तु पवनो Bo.n. ° पा ; ०३ :, A.
( d ) ° भूतिरप्यपहृता ; ' भूतयोप्युपहता . N. Bo . ( orig . Bo.n. but ह for हू ) G.
K. ° पत्तयोप्युपहता . T. केन वा ; के जमा : M. तेन वा . A ,
V104n
St. CIV . is apparently used as a synonyme of W oc
curring in the fourth line . I observe that Râmarshi expressly
qaf :. The word is used in a similar sense in the Das'a
says
kumâracharita p . 11 ( Calc . Ed . 1925 Sam . ) it will be
seen breaks the symmetry of the Stanza , but none of the variants
preserve it . उपहना is & better reading than अपहृता वा इति भार्य says
Râmarshi . But see our note to Nîtis'ataka St. 32. - S'árdúla
vikridita .
V105
१ आधिव्याधिशतैर्जनस्य विविधैरारोग्यमुन्मूल्यते
लक्ष्मीयंत्र पतन्ति तत्र विवृतद्वारा इव व्यापदः ।
जातं जातमवश्यमाशु विवशं मृत्युः करोत्यात्मसा
सल्कि नाम निरङ्कुशेन विधिना यान्नर्मितं सुस्थितम् ॥ १०५ ॥
V105f
CV . ( a ) ° जैनस्य विविधैः वयस्यतितराम् M. ( b ) पतन्ति तत्र ; पतत्रिवच . M.
वृत ; विध . Bo.n. द्वारा ; ज्वाळा . M. व्या ° ; ह्या ० . K. प्रा ० . T. Bo . orig . Bo .
( c ) जातंजातम् ; भायुर्यातम् K जाताजातम् G. ( d ) नाम ; केन . T. K. Bo
( orig . Bo.n. ) तेन . N. ° स्थितम् ; ° स्थिरम् T. A. K. Bo . ( orig . Bon . ) G.
V105n
St. CV . may be taken as a Dvandva . In the Mâlatî
Madhava ( p . 145 ) where the expression occurs it is explained by
Jagaddhara as unnecessarily , I think . Construe
लक्ष्मीस्तत्र व्यापदः पतन्ति व्यापद् is not a very usual form but occurs
in Mrichchhakatika p . 213 ( Calc . Ed . ) . See Siddh . Kaum .
I. , 731 . & c . " and what indeed is there which unbridled
destiny has created well - constituted . " - S'árdúlavikridita .
V106
कृच्छ्रणामेव्यमध्ये नियमिततनुभिः स्थीयते गर्भमध्ये
कान्ता विश्लेषदुःखव्यंतिकरविषमे यौवने विप्रयोगः |
नारीणामध्यवज्ञा विलसति नियतं वृद्धभावोप्यसाधुः
संसारे रे मनुष्या वदत यदि सुखं स्वल्पमप्यस्ति किंचित् ॥ १०६ ॥
V106f
CVI . ( a ) नियमिततनु ; नियमितऋतु ° A. निपतात तनु ° T. मतिपतति °
तनु ° : G. ° भंमध्ये ; भँवासे . A. T. K. Bo . ( बवासो Bo.n. ) G. N.
● भेगनें . P. R. ( 6 ) ● ख ; ° खम् . A. ° मे ० ; ° मो . Bo . N. ० ये . T. G. विप्र
यो ° ; चोपभो ? . T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) N.
( e ) नारीणामप्य ; वामाक्षीणाम ° T. K. Bo . ( orig . Bo.n. ) G. N.
° लस ; इस ° A. ° हसि ° T. K. Bo . G. N. ° लसि ० Bo.n. नियतम् ;
वसतो . A. वसतेि : T. K. Bo . G. N. ० वीप्य ; ० बप्प ० . P. R.
V106n
St. CVI .- = cramped , compressed . The second line as it
stands in our text is explained by both commentators , but it cer
tainly seems to involve a pleonasm . " In youth which is painful
through separation there is separation . " The reading of Bo .
and N. would seem to be better . " The enjoyments of youth are
painful by reason of the grief of separation . " ¶¶¶¶ is taken
by the commentator with the second line and to this construc
tion the two T would seem to give support . Râmarshi's read
ing is somewhat different and he takes the whole line as one con
struing ard : with . This I think is better . See St. 111. As
it stands the first I may be taken as meaning again , and 4 :
or some expression of like import must be supplied after .
This construction makes each line contain an assertion and its
reason . The commentator would make the third line only a
mere assertion without reason assigned .-- Sragdhará .
V107
आयुर्वेर्षशतं नृणां परिमितं रात्री तदर्धं गतं
तस्पार्धस्य परस्प चार्धमपरं बालववृद्धत्वयोः ।
दोषं व्याधिषियोगदुःखसहितं सेवादिभिर्नीयते
जीवे वारितरङ्ग चञ्चलतरे सौख्यं कुतः प्राणिनाम् ॥ १०७ ॥
V107f
CVII . ( 6 ) ०३० ; ° ल्य ° . M. ( c ) ० योग ; ° देश . M. सेवा ० ; शा .
P.R. ( d ) चञ्चलतरे ; बुहुदसमे . A. Bo.n.
V107n
St. CVII . - On the second line Râmarshi says de ³r TRADE
र्षाणां परस्य अर्धस्य पञ्चविंशतिवर्षांणामित्यर्थः अर्वे सार्धद्वादशवर्षाणि पुनः सार्धंद्वादशवर्षा
णीत्यर्थः • • • • शेषंमुर्वरितमायुः पञ्चविंशतिपरिमितवर्षमित्यर्थः . This is not quite
clear . I suggest the following : तस्य ( भायुषः ) परस्य ( रात्रिगतार्धेतरस्य )
अस्य अपरमर्धम् The commentary says ततोनन्तरं तस्य पञ्चाशत अ ( sic )
धंस्य कदाचिदपि अधिकममपि बाललवृद्धवयोगतम् . According to our inter
pretation would be used only to distinguish it from the
first but if so it might have been dispensed with . On
बाळख and वृद्धव Rāmarshi says बाल्यमविक्रेत्यर्थः तथा वृद्धत्वं कार्यासक्त्या
. : = the pains of illness and separation.
S'árdúlavikrídita .
V108
ब्रह्मज्ञान विवे किनोमलधियः कुर्वन्त्य हो दुष्करं
यन्मुञ्चन्त्युपभोगकाञ्चनधनान्येकान्वतो निस्पृहाः ।
न प्राप्तानि पुरा न सम्प्रति न च प्राप्ती दृढप्रत्ययो
वाञ्छामात्रपरिग्रहाण्यपि परं त्यक्तुं न शक्ता वयम् ॥ १०८ ॥
V108f
OVIII . ( a ) शंकनीम : ' कनिर्म ° T. K. N. G. दुष्क ° ; दुःक . M.
( b ) यन्सु : ये मु ० . A. स्प ; त्य . I. काञ्चन ; भाज्यपि , A. N. K.
Bo . G. P. R. भापरि . T. भीड . M. नि ; नि : ° Bo . R. P. ( orig . Bo.n. )
( e ) न प्रा ; संप्रा ० T. G. N. ( where न for नि immediately following )
च व ( वा ? ) G० दम ° ° टः प्र ० . P. K. Bo.n. ° यो ; ० या . M. K. ● यान् .
N. ( d ) वाञ्छां ; बत्था . C. व्यनिपि . N. परम् ; वयम् . T. परि . K. Bo .
G. ( orig . Bo.n. ) शक्ता वयम् ; तानि क्षमा : T.
V108n
St. CVIII.:= those who possess the discrimina
tion ( i.e. between things real and unreal ) which results from know
ledge of the Brahma . and together do not yield a good
reading . The reading of R. is thus explained i varð भजन्ते
çª ( Râmarshi ) . H seems to mean here affording . '
The meaning of the last two lines is clear but the construction
is not so , a number of relatives having to be supplied . This Stanza
occurs at p . 301 of the Kâvyasangraha . - S'árdúlavikridita .
V109
व्याघ्री विष्ठति जरा परितर्जयन्ती
रोगाश्व शत्रव इस प्रहरन्ति देहम् ।
आयुः परिस्रषति मिन घटादिवाम्भो
लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥ १० ९ ॥
V109f
CIX . ( 6 ) ° हर ° ; ' विश ° ; M. ° हम् ; है . A. K. Bo . M. ( e ) ° यु :
पार ; ° युव सम् . वाम्भो ; वच्च A.
V109n
St. CIX .-- comp . Raghu IV . , 28 and XI . 78. , 22
is a better reading than as the locative is the case com
monly employed with the root . i . e . to oneself . - Va
santa tilakā .
V110
सृजति तावदशेषगुणाकरं
पुरुषरत्नमलंकरणं भुषः ।
तदपि तत्क्षणभङ्गि करोति चे
दहह कष्टमपण्डितता विधेः ॥ ११० ॥
V110n
St. CX . - See Nîtis'ataka St. 92 note . gigi , according
to Râmarshi , which agrees with our interpretation . Râmar
shi takes to be which will do as is t . - S'árdúla
vikridita .
V111
गात्रं संकुचितं गतिर्विगलिता भ्रष्टा च दन्तावलि
दृष्टिर्नश्यति वर्धते बधिरता वकं च लालायते ।
बाक्यं नाहियते च न्व बान्धवजनो भार्या न शुश्रूषते
हा कष्ट पुरुषस्य जीर्णवयसः पुत्रोप्पमित्रायते ॥ १११ ॥
V111n
St. CXI . - ¯Ã¶Ã see Siddh . Kaum . II . , 223 · 4 aðçi
a . I owe this explanation to Mr. Râjârâm S'âstri . - S'árdú
lavikriidta .
V112
क्षणं बालो भूला क्षणमपि युवा कामरसिकः
क्षणं वित्तैनः क्षणमपि च संपूर्णविभवः ।
जराजीर्णैरङ्गैर्नट इव वलीमंडिततनु
र्नरः संसारान्ते विशति यमधानीजवनिकाम् ॥ ११२ ॥
V112f
CXII . ( a ) ० म ; ०८. G. ( c ) मण्डि ० , पण्डि ° G. ( 4 ) ०० ते ; ड .
M.P. R. Bo.n. ० ; दि ० . P. नीज ° ; ° नीय ° Bo . ( orig . Bon . ) N.
● नी ज : T. K. G.
;
V112n
St. CXII . - The adjectives in the first three lines go both
with नरः and नट : संसारान्ते . e . at the end of this life . जवनिका -
curtain . A with must be taken as equivalent to ' goes
behind .'- S'ikharini .
V113
अहो वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा
मणौं वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा हंषदि वा ।
तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाः
कचिस्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ६१३ ॥
V113f
. CxIII . ( ० ) न्ति ; तु . A. P. B. Bon . ( d ) ° ण्या ० ००३०T.K .
Bo . ( orig . Bo.n. ) G.P.B.
V113n
St. CXIII . - T collection of women . See Siddh . Kaum .
I. , 491 and comp . Uttararâmacharita p . 114. perhaps is a
better reading than . - S'ikharini .
V113~H
॥ इति श्रीमर्तृहरिकृतवैराग्यशतकं संपूर्णम् ॥
MISCELLANEOUS .
MISCELLANEOUS STANZAS .
V114
अकिंचनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ||
सदा संतुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥ १ ॥
V114n
St. I. I .-- अकिंचन = indigent comp . Kumâra . V. , 77 . see
St. 84 supra . I is not grammatically correct : , which is ,
breaks the metre . - Anushtub .
V115
अनावर्ती कालो व्रजति स वृथा तन्त्र गणितं
दशास्तास्ता : सोढा व्यसनशतसंपातविधुरराः ।
कियद्वा वक्ष्यामः किमिव बत नात्मन्यपकतं
त्वया यावत्तावत्पुनरपि तदेव व्यवसितम् ॥ २ ॥
V115f
II . ( a ) वृ ° ; त ° T. ( b ) ° पात ; ° ताप . P. R. ( c ) बत ना ; च तदा ०. B.
● त्मन्य ° ; ° माभ्यु ° T. ०० ०१०. M. ( d ) वया ; वयम् M. B.T.
V115n
St. II . - On the last two lines Râmarshi says " वा sera अथवा fa कियद्र
ध्यामः अत्र वर्तमानार्थे भविष्यत्प्रयोगः कि यद्वदामः बतेति खेदे त्वया आत्माने स्वस्मिन किमिव
किमु न व्अपकृतं कः अपकारः न कृतः कथं यावत्साकल्येन तावत्प्रथमं त्वया पुनरपि भूयोगि
तदेव आत्मनि अपकृतमेव व्यवसितं कर्तुमारब्धम् R. also supplies हे हृदय at the
beginning . It will be observed that and in R.'s ex
planation are not taken as correlatives . I think the translation
should be thus : " Alas ! what self - injury is there having done
which to yourself you have not immediately worked at the same
again ! " - S'ikhariņi .
V116
अभिमतमहामानग्रन्थिप्रभेदपटीयसी
गुरुतरगुणग्रामाम्भोजस्फुटीज्ज्वलचन्द्रिका |
विपुलविलसल्लज्जावल्ली विदारकुठारिका
जठरपिठरी दुःपूरेयं करोति विडम्बनम् ॥ ३ ॥
V116f
III . ( b ) ० रु ; ० ण . G. J. ( c ) विळसं ० ; तरस ° A. ° दार ० ; ° तान ° T.
J. G. N. ° खरि ° Bo.n. ( orig . Bo . ) ( d ) ° नम् ; नाम् . K. A. Bo .
N. P. R. G. ( in which ना only ) .
V116n
St. III .- = collection . comp . Prasannarâ
ghava p . 159. = mockery . Nothing noble can withstand
the claims of the stomach ! -Hárini ..
V117
अश्नीमहि वयं भिक्षामाशावासो वसीमहि ।
शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमाह किमीश्वरैः ॥ ४ ॥
V117f
IV . ( @ ) श्री : शो ° P. R. A. G. N. T. Bon . ( orig . Bo . ) भि .
टाम् : ; मैक्षम Bo.n.
V117n
St. IV . - Râmarshi supplies a with the first three lines ,
unnecessarily . - Anushṭub .
V118
उत्तिष्ठ क्षणमेकमुद्रह गुरुं दारिद्र्यभारं सखे
श्रान्तस्तावदहं चिरं मरणजं सेवे त्वदीयं सुखम् ।
इत्युक्तो धनवर्जितेन सहसा गत्वा इमशाने शयो
दारिद्र्यान्मरणं वरं वरमिति ज्ञात्वैव तूष्णीं स्थितः ॥ ५ ॥
V119
उदन्वच्छना भूः स च निधिरपां योजनशतं
सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति ।
इति प्रायो भावाः स्फुरदवधिमुद्रामुकुलिताः
संतां प्रज्ञोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते ॥ ६ ॥
V119f
VI . See Nitis'ataka Miscellaneous Stanza 4 , and add to the
notes there " Bo . " after the " K " except as regards " ० मा ; ° मो " .
V120
एको देवः केशवो वा शिवो वा
एकं मित्रं भूपतिर्वा पतिर्वा ।
एको वासः पत्तने वा बने वा
एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥ ७ ॥
V121
एको रागिषु राज़ते प्रियतमादेहार्धहारी हरो
नीरागेषु जनो विमुक्तललनासङ्गो न यस्मात्परः ।
दुर्वारस्मरबाणपन्नगविषण्याविद्धमुग्धो जनः
शेषः कामविडम्बिताल विषयान्भोक्तुं न मोकुं क्षमः ॥ ८ ॥
V121n
St. VIII . & c . alludes to the idea that S'iva and Pâr
vati form a single body , one half of which is male and the other
half female . TFTC : = to whom there is no superior . The two
lines mean that S'iva though he is so far under the dominion
of Love as to have his wife as one half of himself , is also the
first as to withstanding love . The fourth line should not have .
two negatives . It means " the rest are able only to enjoy not
to abandon . " As it stands , it may mean , " The rest can neither
enjoy ( i . e . properly ) nor abandon " & c . - S'árdúlavikridita .
V122
एता इसन्ति च रुदन्ति च कार्यहेतो .
विश्वासयन्ति व परं न च विश्वसन्ति ।
तस्मान्तरेण सुशीलसमन्वितेन
नार्यः इमशानघाटका इन वर्जनीयाः ॥ ९ ॥
V122n
St. IX . - This Stanza occurs at p . 139 of the Mrichchhakati
ka with variations . gain our text must be corrected to a
in accordance with the reading there . The other differences
may fairly be regarded as real varice lectiones . Aical = pots
used in the cemetry , unholy . - Vasantatilaká .
V123
कदा वाराणस्याममरतटिनीरोधसि वस
न्वसानः कौपीनं शिरासे निदधानोञ्जलिपुटम् ।
अये गौरीनाथ त्रिपुरहरु शम्भो त्रिनयन
प्रसीदेत्याक्रोशन्निमिषमिव नेष्यामि दिवसानू ॥ १० ॥
V123n
St. X. - A similar Stanza but the reverse in its tendency may
be seen in the Kavyasangraha p . 28 also see p . 360. - S'ikharini .
V124
कार्कश्यं स्तनयोर्दृशोस्तरलतालीकं मुखे लाप्यते
कौटिल्यं कच्चसंचये च बदने मान्द्यं त्रिके स्थूलता ।
भीरुत्वं हृदये सदैव कथितं मायाप्रयोगप्रिये
यासां दोषगणो मृगदृशां ताः स्युः पशूनां प्रियाः ॥ ११ ॥ ॥
V124n
St. XI. might as it stands be made to yield some
sense by being taken with ; but I think it ought to be
मायाप्रयोगः प्रिये ; and after गणो there is a word omitted which I think
is in other places where the Stanza is found . कथितम् cor
responds to . and the other corresponding words
here have double senses . I do not see the double sense of .
Williams gives it to mean " small " but I do not know any autho
rity for this , and even he does not give it as a noun in this
sense . lis ( 1 ) fullness or plumpness , and ( 2 ) unwieldi
ness or sluggishness . - S'árdúlavikridita .
V125
कचिद्वीणावाद्यं क्वचिदपि च हाहेति रुदितं
क्वचिद्विद्वगोष्ठी क्वचिदपि सुरामत्तकलहः ।
क्वचिद्रामा रम्याः क्वचिदपि गलत्कुष्टवपुषो
न जाने संसार : किममृतमयः किं विषमयः ॥ १२ ॥
V125n
St. XII .- = conversation . It also means assembly but
the former is preferable here . - S'ikhariņi ,
V126
गावगिरा च विकलश्रृटुमीश्वराणां
कुर्वन्नयं प्रहसनस्य नटः कृतोसि ।
तं त्वां पुनः पलितकर्णकभाजमेनं
नाटचेन केन नटयिष्यति दीर्घमायुः ॥ १३ ॥
V126n
St. XIII . -चटु means tho same thing as चाटु . On ईश्वर see St.
59. महसन is one of the ten Rupakas which are thus enu
mented . नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः ॥ व्यायोगसमवकारी वध्यामृगा इ
नि || गालैंगिंरा च विकल : refers to the man's condition as & नट also .
For the last line comp . St. 6. दीर्घमायुः = old age ~~ Vasantatilakci .
V128
चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चलं जीवितयौवनम् ।.
चलाचले व संसारे धर्म एको हि निश्चलः ॥ १५ ॥
V128n
St. XIV . - जीविनयौवनम् = youth in life . Perhaps too & Samahara
dvandva . On चलाचल comp . Naishadha I , 60. Also Kavya
prakâs'a p . 324. The form is remarkable see Siddh . Kaum . II . ,
318. - Anushtub .
V129
चूडोत्तसित चारुचन्द्रकलिकाचञ्चच्छखाभासुरो
लीलादग्धविलोलकामशलभः श्रेयोदशाये स्फुरन् ।
अन्तःस्फूर्जदपारंमोहति मिरप्राम्भारमुच्चाटयं
श्वेतः समान योगिनां विजयते ज्ञानप्रदीपो हरः ॥ १६ ॥
V129f
XVI . ( a ) चारुचन्द्र ; चन्द्रचारू . N. " ० ००. N. Bon . ( c ) ० स :;
० स . K. ० मुबार ० ; ° मुच्छेद ° Bon . ( d ) ० र , ०२. Bo.n.
V129n
St. XVI . - कलिका is a diminutire of कला = & digit . श्रेयोदशामे =
at the top of the wick of happiness . प्राग्भार - & very common
word see Bhavabhuti's works passim . उच्चाटयन् comp . Naishadha
III . , 7 and Prasannarághava p . 165. It means removing ,
expelling . As to विजयते see note on Nitisataka St. 24 .-- -
S’árdúlavikridita .
V130
वेतश्चिन्तय मा रमां सकदिमामस्थायिनीमास्थया
भूपालश्रुकुटीकुटीरविहरव्यापारपण्याङ्गनाम् ।
कन्याकञ्चकिताः प्रविश्य भवनद्वाराणि वाराणसी
रथ्याप ड्रेषु पाणिपात्र पतितां भिक्षामपेक्षामहे ॥ १७ ॥
V130f
XVII . ( a ) ● मस्था ; ° मास्था ०. G. ( 6 ) ● रविहरव्या ; विहरणव्या ० .
N. ( c ) ° किता :; किन : N. कितः Bo . T. G. ° वि ० ०१०T .
V130n
St. XVII . - - आस्था = solicitude comp . Stanzs 98 Nitis ataka .
भवाळ & c . “ राज्ञां भ्रुकुटीकुटिला भ्रुकुटीकता तस्या व्यापारः चलनं तेषु पण्याङ्गना
वेश्यासमा यथा यत्र यत्र राज्ञां कुटी उद्देशः तत्र वेश्या नृत्यं करोति वेश्यायाः सख्यं
आस्थायि तथैव इयमनि . " This is the gloss in G. In the margin is
adiled the following कुटीरविहरोंन पाठे भूपालानां राज्ञां झुकुटचेव कुटीरमदृस्तत्र
विहारी विलासः स एवं व्यापारस्तेन पण्याङ्गना - “ a & prostitute in the work ( or
whose work is that ) of sporting in the house of a prince's
eyebrows " -S'árdúlavikridita .
V131
जातः कूर्मः स एकः पृथुभुवनभरायार्पितं येन पृष्ठं
लाव्यं जन्म ध्रुवस्य भ्रमति नियमितं यत्र तेजस्विचक्रम् |
संजातव्यर्थपक्षाः परहितकरणे नोपरिष्टान्न चाधो
ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्मशकवदपर जन्तवो जातनष्टाः ॥ १८ ॥
V131f
XVIII . ( a ) भरायार्पितम् ; ° मथ स्थापितम् A. ०४ म् ; ° ४ . A. ( c ) संजात
व्यर्थ : व्यर्थ संजात . A. ० क्षाः ; ० श्वा :. A. करणे नीपारेशन चामो ; करणं नो कार
ध्यन्न वार्थ . A. ( d ) नष्टाः ; निष्ठाः . A.
V131n
St. XVIII . ~~~ As to कूर्म see note on Nttis ataka St. 35. On ध्रुव
see Matsya Purana IV . 36 or better CIV . , 56 et seg . On संजानव्यर्थ
पक्षा : R. says संजाना उत्पन्नाश्च ते व्यर्था : प्रयोजनशून्याच ते संजानव्यर्थाः तैस्तुल्या ते
( sic ) तथा । अथवा संजाता : तथा विगतः अर्थपक्षोर्थ एव साध्यं येषां ते तथा .
It means “ who possess wings to no purpose . " नोपारद्वान् & c . = not
high nor low in the matter of doing good to others i . e . quite
unconnected with that work . The commentary in M. says
उभयोरपि पक्षयोरिहलोकपरलोकलक्षणयोः एकोपि न किंचित् - जाननशः = born and
dead i . e . they do not really live . R. says y नमत्र मृतमात्रा al carr इत्यर्थः :
निरर्थकावतारा इति भावः In उपरिष्ठात् and भत्र : there is also an oblique
reference to the positions of and ( as suggested by Mr.
A. V. Kâthavațe ) and perhaps also to the Ter which should
enable them to go upwards and downwards . His a
proverbial expression like कूपमण्डूक .S'árdúlavikridita . .
V132
तुझं वेश्म सुताः सवामभिमताः संख्यातिगाः संपदः
कल्याणी दयिता वयश्व नवमित्यज्ञानमूढो जनः ।
मत्वा विश्वमनश्वरं निविशते संसारकारागृहे
संदृश्य क्षणभङ्गरं तदखिलं धन्यस्तु संन्यस्यति ॥ १ ९ ॥
V132n
· St. XIXIII . - sticks obstinately to . See Siddh . Kaum .
II . , 241. ɶ¶à abandons , becomes indifferent to . - S'ârdúla
vikridita .
V133
ददतु ददतु गालीगलिमन्तो भवन्तो
वयमपि तदभावाद्गालिदानसमर्थाः
जगति विदितमेतद्दीयते विद्यमानं
न हि शशकविषाणं कोपि कस्मै ददाति ॥ २० ॥
V133f
XX . ( a ) ° म ° ; ° ब ° . B. ( 6 ) ● मि हि ( ह ? ) B. ° समर्थां : ; ,
० त्यस ( श ? ) ता :. B. ( d ) ददतु शशविषाणं ये महात्यागिनोपि . B.
V134
दूरादर्थं घटयति नवं दूरतश्या पशब्दं
व्यक्त्वा भूयो भवति निरतः सत्सभारजनेषु ।
मन्दं मन्दं रचयति पदं लोकचित्तानुवृत्या
कामं मन्त्री कबिरिव सदा खेदभारमुक्तः ॥ २१ ॥
V135
न भिक्षा दुष्प्रापा पथि मम महारामरचिते
फलैः संपूर्णा भूद्विपमृगसुचर्मापि वसनम् ।
सुखैर्वा दुःखैर्वा सदृश परिपाकः खलु तदा
त्रिनेत्रं कस्यका धनलवमदान्धं प्रणमति ॥ २२ ॥
V135f
XXII . ( 4 ) मम महारामरचिते ; पथि मठारामसरितः B. M. ( b ) ° द्विपमृग
सु ' ; ' गवि , B. विटविमृग ● M.
( c ) सुखैर्या दु : खैर्वा सुखे वा दु : खे वा . B. M. ° क :; क . B.
V135n
St. XXII. & c . the result is the same with [ what are
called ] pleasures or with sorrows i . e . whether I am in worldly
affluence or otherwise I get food and clothing in the one case
as in the other . The contrast between and is to be
noted . - S'ikharini .
V136
नो खक प्रविदारिता : करटिनो नोद्वेजिता वैरिण
स्तम्बया विपुले निबद्धफलके न क्रीडितं लीलया ।
नो जुष्टं गिरिराज निर्झरझणज्झांकारकारं वयः
कालोयं परपिण्डलोलुपतया काकैरिव प्रेरितः ॥ २३ ॥
V136n
St. XXIII.- : elephants ; for the first line comp . St. 89 .
¶ = prepared board . See St. 39 ( the reading )
but the explanation of FE is not satisfactory . For
comp . Uttararâmacharita ; it means noisy . The last line is the
same as in St. 48. - S'árdúlavikridita .
V137
परिभ्रमति किं वृथा वचन चित्त विश्राम्पतां
स्वयं भवति यद्यया भवति तत्तथा नान्यथा ।
अतीतमपि न स्मरन्नपि च भाव्यसंकल्पय
नतर्कित गमागमाननुभवस्व भोगानिह ॥ २४ ॥
V137f
XXI.V. ( b ) तत्तथा नान्यथा ; तद्यथा नान्यथा . T. नान्यथा तत्तथा . K. Bo . ( 0 )
" मपि न ; ° मननु ° N. ° व्यसम् ; सम् ° K. ० ग्यं सम् . G. ० वि सम् ॰. T.
( d ) यन्नत ; यन् ● न त ०. K. G. Bo . ° यन् अत ° T. ° तगमा ; ° तसमा ० .
N. ° बस्त ° ; ° वामि ° . N. ° निह ; ° नहम् . N.
V137n
St. XXIV . The second line is fatalism . Comp . Tud a agit
भावि चेन्न तदन्यथा || असंकल्पयन् thinking about , formiug anticipations
about . गमागम T = going and coming . * must be taken as de
rived from भू Siddh . Kaum . II . , 181. - Prithvî .
V138
पाणि पात्रयतां निसर्गशुचिना मैक्षेण संतुष्यतां
यत्र क्वापि निषीदतां बहुतृणं विश्वं मुहुः पश्यताम् । ।
अत्यागेपि तनोरखण्डपरमानन्दावबोधस्पृहां
मर्त्यः कोपि शिवप्रसाद सुलमां संपत्स्यते योगिनाम् ॥ २५ ॥
V138f
XXV . ( @ ) ०३० ; ° भ्ये ° G. T. K. ( 0 ) स्पृहाम् ; स्लृशाम् . N. ( 4 ) मर्त्यः ;
मध्वा . N. भाम् ; ° भीम् Bo . ° भ : N. ° भाः G. स्य ; ० इय ° G. ( a
common substitution in this Ms. ) .
V138n
St. XXV . = not far short of a blade of grass . See
Siddh . Kaum . I. , 705. " It is only some men who attain even
without ( i . e . before ) casting off this body that love for the
knowledge of the unbroken and supreme bliss which the Yogis
possess , and , which is easily attainable by the favour of S'iva . "
-S'árdúlavikridita .
V139
पातालान विमोचितो बत वली नीतो न मृत्युक्षयं
नो मृष्टं शशिलाञ्छनं च मलिनं नोन्मूलिता व्याधयः ।
शेषस्यापि धरां विधृत्य न कृतो भारावतारः क्षणं
चेतः सत्पुरुषाभिमानगणनां मिथ्या वहन्न लज्जसे ॥ २६ २६ ॥
V139n
St. XXVI . - मृत्युक्षयम् should be मृत्युः क्षयम् as in the Mahānātaka
p . 153 where this Stanza occurs . The last line is not metrical
as it stands . In the Mahânâțaka it runs thus : 7 : ATA AZIKA ( HA (
atzât flûr í f . There are also other differences . - S'ârdû
lavikridita .
V140
प्रशान्तशास्त्रार्थविचारचापलं
निवृत्तनानारसकाव्यकौतुकम् ।
निरस्त निः शेषविकल्पविस्तरं
प्रपत्तमन्विच्छति शंकरं मनः ॥ २७ ॥
V140n
St. XXVII . - T = faucies , reveries see note on St. 7C .
प्रपत्तुम् to reach , to attain to.Vans'astha .
V141
फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं क्षितिरुहां
े पपः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् ।
मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलता पल्लवमयी
सहन्ते संतापं तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ २८ ॥
V142
भव्यं भक्तं ततः किं कदशितमथवा वासरान्ते ततः किं
कौपीनं वा ततः किं किमथ सितमहञ्चाम्बरं वा ततः किम् |
एका भार्या ततः किं शतगुणगुणिता कोटिरेका ततः किं
लेको भ्रान्तस्ततः किं करितुरगशतैर्वोष्टतो वा ततः किम् ॥ २ ९ ॥
V142f
XXIX . ( a ) भक्तम् ; भुक्रम . M. शित ; ० शन ०. M. ( 6 ) कोपीने वा
नत : किं सितममलपरं पहुकूलं ततं किम् M. ( c ) ° का ; ° षा . M. गुणिता ; गणिता .
R. ( d ) The annsvâra over seems to be erased in R.
V142n
St. XXIX . - This Stanza is in substance the same as St. 74
supra and should have been noted only in the various read
ings under that Stanza . 4 is explained by Râmarshi as or
स्वादु . On the first line R. adds आहारस्य गिलितस्यैकरूपत्वादित्यर्थ : siinilar
ly on the second देहाच्छादनकरूपत्वान् on the third भोगस्यैकरूपावसाने
विरसलाच on the last देहस्य नश्वरत्वे एकखानेकत्वन्त्रमणे को विशेषः ॥ एतेन
रसस्पर्शादयः पदार्थाः सर्वेप्यनित्या इति भावः ॥. Sragdhara .
V143
मिक्षा कामदुधा धेनुः कन्था शीतनिवारिणी ।
.. अचला तु शिवे भक्तिविभवैः किं प्रयोजनम् ॥ ३० ॥
V144
मिक्षाहारमदैन्यमप्रतिहतं भीतिच्छदं सर्वदा
दुर्मात्सर्यमदाभिमानमथनं दुःखौघविध्वंसनम् ।
सर्वत्रान्वहमप्रयत्नसुलमं साधुप्रियं पावनं
शम्भोः सत्रमवार्यमक्षयनिधि शंसन्ति योगीश्वराः ॥ ३ ९ ॥
V144f
XXXI . ( a ) ° हतम् ; ° सुखम् . N. ° च्छ ° ; ० ९च्च ० . K. Bo . N. ° दा ;
० तो . N.
V144n
St. XXXI. that in which there is no humilia
tion or self - abasement . सल = पूजन ( commentary G. ) अवार्य
that from which nons can be kept off . अक्षयनिश्रिम् = अक्षयस्य
( commentary G. ) which is not clear . It means , I think ,
that in which there is an exhaustless treasure . Tf is nearly
the same as f . N.'s reading is therefore better . - S'árdúlavi
kridita .
V145
भू : पर्यो निजभुजलता कन्दुकं खं वितानं
· दीपश्चन्द्रो विरतिवनितालब्धसङ्गप्रमोदः ।
दिक्कान्ताभिः पवनचमरैवज्यमानः समन्ता
द्विक्षुः शेते नृप इव भुवि त्यक्तसर्वस्पृहोपि ॥ ३२ ॥
V145f
XXXII . ( a ) दु ; ° चु ° A. ° कम् ; ° क : K. A. ( 6 ) ° न्द्रो विर
● न्द्रः सुम " . T. ( c ) ° कान्सा ; ° कन्या ° A. ° नः समन्तात् ; ° नोनुवेलम् . A.
( d ) भुवि : ननु A. " स्पृहो ; ० वेंषणी A.
V146
भोगास्तुङ्ग तरङ्गभङ्ग चपलाः प्राणा : क्षणध्वंसिन
स्तोकान्येव दिनानि यौवनसुखं प्रीतिः प्रियेष्वस्थिरा |
तत्संसारमसारमेव निखिलं बुद्धा बुधा बोधका
लोकानुग्रहपेशलेन मनसा यत्नः समाधीयताम् ॥ ३३ ॥
V146f
XXXIII . ( 4 ) भजचपळा : ; भोगचपळा :. J. तुल्यतरला : K. भङ्गतरला : N.
( b ) सुखम् ; मुखम , I ' . सुख N. प्रीतिः प्रियवस्थिरा ; फूर्तिः क्रियासु स्थिता G. K
T. Bo . ( where तिँ for ति :) N. ( where मि for क्रि ) ( c ) संसा ; " जन्सा C
A. Bo.n. नि ॰; ° म ° . A. Bon . बुद्धा ; मला B. P. बुधाबीका बुन्नोभये ,
• M. बुधान्योधने A. Bon . बुधा यौवने P. R.
V146n
St. XXXIII .-- comp . Prasannaraghava Nataka p . 166 .
Râmarshi renders HF apparently by ( original 777 ) and adds
ACÇÏ Î LÃM : Ñģ azufâñît 41 ;. The commentary in M. renders
it by . The former i . e . breaking I prefer and take to be the
meaning in the Prasannaràghava . On the case of see
Siddh . Kanm . I , 268. has no particular propriety , probably
it means instructors of people . - S'ârdúlavikríḍita .
V147
यद्वक्कं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटुं मृषा
नैषां गर्वगिर : शृणोषि न पुनः प्रत्याशया धावसि ।
काले वालतृणानि खादसि सुखं निद्रासि निद्रागमे
तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः ॥ ३४ ॥
V147n
St. XXXIV .-- comp . St. 95. or 69 = run
about through hopes or expectation [ of getting some favour ] . T
& c . where and what penance have you practised ? The Stanza
occurs also at p . 303 of the Kavyasangraha . - S'árdúlavikridita
V148
यभागा मदभिन्नगण्डकरटास्तिष्ठन्ति निद्रालसा
द्वारे हेमविभूषणाश्च तुरगा वल्गन्ति यद्दर्पिताः ।
वीणावेणुमृदङ्ग शङ्खपट है : सुप्तस्तु योद्धयते
सत्सर्वं सुरलोकदेवसदृश धर्मस्य विस्फूर्जितम् ॥ ३५ ॥
V149
यां चिन्तयामि सततं मयि सा न रक्ता
साचान्यमिच्छति जनं स जनोन्यसक्तः ।
अस्मत्कृतोप परितुष्यति काचिदन्या
धिक्तां च तं च मदनं च इमां च मां च ॥ ३६ ॥
V149f
XXXVI . See Nîtis'ataka Stanza 2. The P. & R. in the notes
there should be taken as referring to the Stanza in the Vairâgya
s'ataka .
V150
ये संतोष सुखप्रमोदमुदितास्तेषां न भिन्ना मुदो
ये त्वन्ये धनलोभसंकुलधियस्तेषां न तृष्णा हता |
इत्थं कस्य कृते कृतः स विधिना तादृक्पदं संपदां
स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते ॥ ३७ ॥
V150f
XXXVII . See Nîtis'ataka Miscellaneous Stanza 16 where add
( b ) लोभ ; लुब्ध . Bo . ( c ) दम् ० ; c ● ति : Bo . ( orig . Bo.n. ) ;
V151
वर्ण सितं शिरसि वीक्ष्य शिरोरुहाणां
म्थानं जरापरिभवस्य तदेव पुंसाम् ।
आरोपितास्थिकलशं परिहृत्य यान्ति
चाण्डालकूपमिव दूरतरं तरुण्यः ॥ ३८ ॥
V151f
XXXVIII ( 4 ) शिरसि ; झटिति N. omitted in G. J. T. समय ° K.
( 6 ) ° देव पुंसाम् ; दांपुमांसम् . N. ( c ) कळशम् ; शतकम् N. शकलम् T.
शकलम् . K. ( d ) चा ; च ° . N.
V151n
St. XXXVIII . - The construction of in the text is some
what difficult . The reading of N. is therefore preferable , only all
the other five copies are at one . As it stands it must be taken
thus Mūzumi HuÐ fui rif aða get aUÑCHTET EYÀ ÎßA & c . The
reading T is better as referring to the bit of bone suspended
over a .Vasantatilaká .
V152
समारम्भा भग्नाः कति न कतिवारांस्तव पशो
पिपासोस्तुच्छेस्मिन्द्रविणमृगतृष्णार्णवजले ।
तथापि प्रत्याशा विरमति न तेद्यापि शतधा
न दीर्णं पञ्चेतो नियतमशनिश्रावघटितम् ॥ ३ ९ ॥
V152n
St. XXXIX - Hattempts , deeds comp . Gita IV . , 19 .
TEANU गृहव्यापाराः : TEWNA गृहस्थाश्रमा इत्यर्थः : says Ramarshi . a & c . = made of the
adamantine stone . Râmarshi takes it as a
kharini .
V153
संमोहयन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति
निर्भयन्ति रमयन्ति विषादयन्ति ।
एताः प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां
किं नाम बामनयना न समाचरन्ति ॥ ४० ॥
V154
सिंहो बली द्विरदशकरमांसभोजी
संवत्सरेण रतिमेति किलैकवारम् ।
पारावत : खरशिलाकणमात्रभोजी
कामी भवत्यनुदिनं वद कोत्र हेतुः ॥ ४१ ॥
V154n
St. XLI .- = sharp . Mallinâtha on Raghu VIII . , 9 renders it
by Vasantatilaká .
V155
स्थिति : पुण्येरण्ये सह परिचयो हन्त हरिणैः
फलैर्मेव्या वृत्तिः प्रतिनदि च तल्पानि दृषदः |
इतीयं सामग्री भवति हरभक्ति स्पृहयतां
वनं या गेहं वा सदृशमुपशान्त्यैकमनसाम् ॥ ४२ ॥
V155f
XLII . ( a ) ° तिः ; ० तः T. ' ज्ये ; ० ण्या . M. ( 6 ) ० नदि न ; विहित B.
M. ( e ) ° ताम ; ° ती . T. ° ति . M. ( d ) ° न्त्यैक ; ° न्तैक . T. M.
V155n
St. XLII .. ( Medinî ) T see St. 41 . : see St. 59 .
For the case of H see Siddh . Kaum . I. , 278. should be -
" those whose minds are [ fixed ] exclusively on internal tranquillity
( i . e . self - restraint ) . " The last line is not very closely connected
with the previous three . - S'ikkarinî .
V156
स्वादिष्टं मधुनो घृताञ्च रसवद्यत्प्रस्रवत्यक्षरं
दैवी वागमृतात्मनो रसवतस्तेनैव तृप्ता वयम् ।
कुक्षौ यावदिमे भवन्ति धृतये मिक्षाहृताः सक्तव
स्तावदास्पकृतार्जनैर्न हि धनैर्वृत्ति समीहामहे ॥ ४३ ॥
V156f
XLIII . ( 4 ) ° च ; दि . M. ० यत्म ; याम ० ० ० ] M. ( 6 ) ३० ; ३० B. M.
( c ) दिमे ° ; ° दमी B. M. ( d ) नैर्न हि भनैः ; ० नैव ( नै १ ) वसुभिः M. वृश्चिम ;
भोगान . B. M ,
V156n
St. XLIII . is a superlative , its construction with the
ablatives is to be noted . TT may be taken with H as an in
dependent epithet . The commentary in M. is as follows : T
( sic should it be omitted ? ) देवी वाक् असूनात्मन : कवीवरस्य अक्षरं ब्रदा
बाने ( sic प्रस्रवति ? ? ) प्रसूत्रे तेनैवाक्षरेण वयं तृप्ताः संतुष्टाः किं लक्षणमक्षरं मनु स्वादिष्टं
färą galfacara aut ganāca : antarana âncqucgada fuqaroa : arif
श्वरस्य अक्षरं मधुनोपि स्वादिष्ट रसवतः तव रसमयस्य This is very obsenre .
The translation I propose is this : " We are pleased with simply
those sweet utterances more delicious than honey or clarified but
ter which the divine and immortal Speech sends forth from her
sweet body " ; or perhaps : might be taken as one
and then it will be " from her sweet ambrosial body . "
may be either pleasure as in Kirâta VIII . , 3 or support , susten
tation as in a ( Uttararmacharita ) .- S'érdúlavikridita .